Aprika
Aprika | |
---|---|
Kalawa | 30,221,532 km2 (11,668,599 sq mi), Maika-2 |
Populasion | 1.1 bilion[1] (2013, Maika-2) |
Densidad ti populasion | 30.51/km2 (agarup a 80/sq mi) |
Nagan dagiti umili | Aprikano, Taga-Aprika |
Pagpagilian | 54 (ken 2 a nasuppiatan) (listaan ti pagpagilian) |
Agkamkammatalek |
Akin-uneg (4) |
Sasao | Listaan dagiti pagsasao |
Dagiti sona ti oras | UTC-1 aginggana ti UTC+4 |
Dagiti kadakkelan a siudad | Listaan dagiti metropolitano a lugar idiay Aprika Listaan dagiti siudad idiay Aprika |
Ti Aprika ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a kontinente iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km2 (11.7 riwriw sq mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti Daga ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga.[2] Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong.[1] Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Kanal Suez ken ti Baybay Nalabbasit iti igid ti Peninsula Sinai iti amianan a daya, ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti Madagascar ken dagiti nadumaduma a purpuro. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a naturay nga estado ("pagpagilian"), siam a terteritorio ken dagiti dua a de facto a nawaya nga estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig.[3]
Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.[4]
Ti Arhelia ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti Nigeria ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga Akindaya nga Aprika, ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti tatttao ken ti klado ti Hominidae (dagiti nalatak a bakes), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a hominidae ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ken H. ergaster – a dagiti kasapaan a Homo sapiens (moderno a tao) ket nabirukan idiay Etiopia ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas.[5] Ti Aprika ket sakkawenna ti ekuador ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud iti akin-amianan a temperado aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.[6]
Pakasaritaan
[urnosen | urnosen ti taudan]Kasakbayan a pakasaritaan
[urnosen | urnosen ti taudan]Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a paleoantropologo nga isu ti kaduogan a natagtagitao a teritorio iti Daga, a ti sebbangan ti tao ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente.[7][8] Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, dagiti antropologo ket nakaduktalda kadagiti adu a posil ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a nagbalin iti moderno a tao, kas ti Australopithecus afarensis (radiometriko a napetsaan iti agarup a 3.9–3.0 riwriw a tawtawen SK),[9] Ti Paranthropus boisei (c. 2.3–1.4 riwriw a tawtawen SK)[10] ken ti Homo ergaster (c. 1.9 riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.[2]
Kalpasan ti ebulosion ti homo sapiens sapiens idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti agananup-agburburas.[11][12][13] Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti Iruruar idiay Aprika a napetsaan idi agarup a 50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti Bab-el-Mandeb idiay Baybay Nalabbasit,[14][15] ti Lingsat ti Gibraltar idiay Morocco,[16] wennoti Ismo ti Suez idiay Ehipto.[17]
Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao iti kaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika, Abagatan a daya nga Aprika, Amianan nga Aprika, ken ti Sahara.[18]
Ti kadakkel ti Sahara ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong.[19] Iti patingga dagiti Panawen ti yelo, a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti Sahara ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay Sub-Sahara nga Aprika, ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay Tassili n'Ajjer a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio.[20] Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto.[21] Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti Maikadua a Katarata nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken Akindaya nga Aprika. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay Etiopia.
Ti panagpaamo ti baka idiay Aprika ket immay sakbay ti agrikultura ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika.[22] Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti burro ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay Arhelia aginggana idiay Nubia. Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga.[23] Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti Laud nga Aprika.[23]
Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika,[24] ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti gambang manipud idiay Ehipto, Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti Trans-Sahara a panagtagilako ket napundaren babaen ti daytoy a petsa.[23]
Dagiti teritorio ken dagiti rehion
[urnosen | urnosen ti taudan]Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaammo.
Nagan ti rehion[25] ken teritorio, nga addaan iti wagayway |
Kalawa (km²) |
Populasion[26] | Tawen | Densidad (per km²) |
Kapitolio |
---|---|---|---|---|---|
Akin-amianan nga Aprika | |||||
2,381,740 | 34,178,188 | 2009 | 14 | Arhel | |
7,492 | 2,118,519 | 2010 | 226 | Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife | |
20 | 71,505 | 2001 | 3,575 | — | |
1,001,450 | 82,868,000 | 2012 | 83 | Cairo | |
1,759,540 | 6,310,434 | 2009 | 4 | Tripoli | |
797 | 245,000 | 2001 | 307 | Funchal | |
12 | 66,411 | 2001 | 5,534 | — | |
446,550 | 34,859,364 | 2009 | 78 | Rabat | |
1,861,484 | 30,894,000 | 2008 | 17 | Khartoum | |
163,610 | 10,486,339 | 2009 | 64 | Tunis | |
Akinlaud a Sahara[32] | 266,000 | 405,210 | 2009 | 2 | El Aaiún |
Sara ti Aprika wenno Amianan a daya nga Aprika | |||||
23,000 | 623,891 | 2012 | 22 | Djibouti | |
121,320 | 5,647,168 | 2009 | 47 | Asmara | |
1,127,127 | 84,320,987 | 2012 | 75 | Addis Ababa | |
637,657 | 9,832,017 | 2009 | 15 | Mogadishu | |
Akindaya nga Aprika | |||||
27,830 | 8,988,091 | 2009 | 323 | Bujumbura | |
(Nagkaykaysa a Pagarian) |
56.13 | 3,000 | 2012 | 53.4 | Diego Garcia |
2,170 | 752,438 | 2009 | 347 | Moroni | |
582,650 | 39,002,772 | 2009 | 66 | Nairobi | |
587,040 | 20,653,556 | 2009 | 35 | Antananarivo | |
118,480 | 14,268,711 | 2009 | 120 | Lilongwe | |
2,040 | 1,284,264 | 2009 | 630 | Port Louis | |
374 | 223,765 | 2009 | 490 | Mamoudzou | |
801,590 | 21,669,278 | 2009 | 27 | Maputo | |
2,512 | 743,981 | 2002 | 296 | Saint-Denis | |
26,338 | 10,473,282 | 2009 | 398 | Kigali | |
455 | 87,476 | 2009 | 192 | Victoria | |
619,745 | 8,260,490 | 2008 | 13 | Juba | |
945,087 | 44,929,002 | 2009 | 43 | Dodoma | |
236,040 | 32,369,558 | 2009 | 137 | Kampala | |
752,614 | 11,862,740 | 2009 | 16 | Lusaka | |
390,580 | 11,392,629 | 2009 | 29 | Harare | |
Sentral nga Aprika | |||||
1,246,700 | 12,799,293 | 2009 | 10 | Luanda | |
475,440 | 18,879,301 | 2009 | 40 | Yaoundé | |
622,984 | 4,511,488 | 2009 | 7 | Bangui | |
1,284,000 | 10,329,208 | 2009 | 8 | N'Djamena | |
342,000 | 4,012,809 | 2009 | 12 | Brazzaville | |
2,345,410 | 69,575,000 | 2012 | 30 | Kinshasa | |
28,051 | 633,441 | 2009 | 23 | Malabo | |
267,667 | 1,514,993 | 2009 | 6 | Libreville | |
1,001 | 212,679 | 2009 | 212 | São Tomé | |
Akin-abagatan nga Aprika | |||||
600,370 | 1,990,876 | 2009 | 3 | Gaborone | |
30,355 | 2,130,819 | 2009 | 70 | Maseru | |
825,418 | 2,108,665 | 2009 | 3 | Windhoek | |
1,219,912 | 51,770,560 | 2011 | 42 | Bloemfontein, Cape Town, Pretoria[33] | |
17,363 | 1,123,913 | 2009 | 65 | Mbabane | |
Akinlaud nga Aprika | |||||
112,620 | 8,791,832 | 2009 | 78 | Porto-Novo | |
274,200 | 15,746,232 | 2009 | 57 | Ouagadougou | |
4,033 | 429,474 | 2009 | 107 | Praia | |
11,300 | 1,782,893 | 2009 | 158 | Banjul | |
239,460 | 23,832,495 | 2009 | 100 | Accra | |
245,857 | 10,057,975 | 2009 | 41 | Conakry | |
36,120 | 1,533,964 | 2009 | 43 | Bissau | |
322,460 | 20,617,068 | 2009 | 64 | Abidjan,[34] Yamoussoukro | |
111,370 | 3,441,790 | 2009 | 31 | Monrovia | |
1,240,000 | 12,666,987 | 2009 | 10 | Bamako | |
1,030,700 | 3,129,486 | 2009 | 3 | Nouakchott | |
1,267,000 | 15,306,252 | 2009 | 12 | Niamey | |
923,768 | 166,629,000 | 2012 | 180 | Abuja | |
420 | 7,728 | 2012 | 13 | Jamestown | |
196,190 | 13,711,597 | 2009 | 70 | Dakar | |
71,740 | 6,440,053 | 2009 | 90 | Freetown | |
56,785 | 6,019,877 | 2009 | 106 | Lomé | |
Dagup ti Aprika | 30,368,609 | 1,001,320,281 | 2009 | 33 |
Dagiti nagibasaran
[urnosen | urnosen ti taudan]- ^ a b "2013 World Population Data Sheet" (PDF) (Infographic) (iti Ingles). Population Reference Bureau. Naiyarkibo manipud iti kasisigud (PDF) idi 2013-12-27. Naala idi 2015-02-04.
- ^ a b Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.
- ^ Kitaen ti Listaan dagiti naturay nga estado ken agkamkammatalek a terteritorio idiay Aprika.
- ^ Harry, Njideka U. (11 Septiembre 2013). "African Youth, Innovation and the Changing Society". Huffington Post.
- ^ University of Utah Public Relations (16 Pebrero 2005). "The Oldest Homo sapiens: Fossils Push Human Emergence Back to 195,000 Years" (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2007-08-05. Naala idi 2015-02-04.
- ^ "Africa". Visual Geography (iti Ingles). Naala idi 2007-11-24.
- ^ Whitehouse, David (2000-12-06). "Genetic Study Roots Humans in Africa". BBC News (iti Ingles).
- ^ Geological Society of America (30 Agosto 2007). "Migration of Early Humans From Africa Aided By Wet Weather". ScienceDaily (iti Ingles).
- ^ Kimbel, William H.; Rak, Yoel; Johanson, Donald C. (2004). The Skull of Australopithecus afarensis (iti Ingles). Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-515706-0.
- ^ Tudge, Colin. (2002) The Variety of Life., Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2.
- ^ Ivan Sertima, Ivan. (1995) Egypt: Child of Africa/S V12 (Ppr), Transaction Publishers. pp. 324–325. ISBN 1-56000-792-3.
- ^ Mokhtar, G. (1990) UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa, University of California Press. ISBN 0-85255-092-8.
- ^ Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1, Universal Publishers. p. 210. SBN 1-58112-564-X.
- ^ Spencer Wells, The Journey of Man
- ^ Stephen Oppenheimer. The Gates of Grief Naiyarkibo 2014-05-30 iti Wayback Machine
- ^ Winters, Clyde (2011). "The Gibraltar Out of Africa Exit for Anatomically Modern Humans". WebmedCentral BIOLOGY (iti Ingles). 2 (10). doi:10.9754/journal.wmc.2011.002319. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2015-03-30. Naala idi 2015-02-04.
- ^ Robin Derricourt, "Getting 'Out of Africa': Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations", 7 Hulio 2006.
- ^ Candice Goucher et al., World History: Journeys from Past to Present (2013), pp. 2-20, books.google.com/books?isbn=1134723547
- ^ The Sahara: Past, Present and Future, pp. 1-41, books.google.com/books?isbn=1317970012
- ^ Mercier, Norbert; Le Quellec, Jean-Loïc; Hachid, Mimalika; Agsous, Safia; Grenet, Michel (Hulio 2012). "OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara)". Quaternary Geochronology 10: 367–373. doi:10.1016/j.quageo.2011.11.010. Naala idi 7 Marso 2013.
- ^ "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks" Naiyarkibo 2014-03-07 iti Wayback Machine, Science Daily.
- ^ Diamond, Jared. (1999) "Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies. New York:Norton, pp.167.
- ^ a b c O'Brien, Patrick K. (General Editor). Oxford Atlas of World History. New York: Oxford University Press, 2005, pp. 22–23.
- ^ Martin and O'Meara, "Africa, 3rd Ed." Naiyarkibo 2007-10-11 iti Wayback Machine Indiana: Indiana University Press, 1995.
- ^ Dagiti kontinental a rehion segun ti isbangan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian.
- ^ USCensusBureau:Countries and Areas Ranked by Population: 2009
- ^ Ti Espaniol nga Is-isla Kanarias, a ti Las Palmas de Gran Canaria ken Santa Cruz de Tenerife ket agkadua kapitolio, ken masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti Morocco ken ti Akinlaud a Sahara; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Espaniol nga eksklabe ti Ceuta ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Ehipto ket kadawyan a naikeddeng a transkontinental a pagilian idiay Akin-amianan nga Aprika (rehion ti Nagkaykaysa a Pagpagiliann) ken Akinlaud nga Asia; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para laeng iti paset ti Aprika, iti laud ti Kanal Suez.
- ^ Ti Portuges nga Is-isla Madeira ket masansan a naikeddeng a paset ti Akin-amianan nga Aprika gapu ti relatibo a kaasidegda iti Morocco; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti Espaniol nga eksklabe ti Melilla ket napalikmutan iti daga babaen ti Morocco idiay Akin-amianan nga Aprika; dagiti pigura ti populasion ken kalawa ket para iti 2001.
- ^ Ti teritorio ti Akinlaud a Sahara ket tinunton babaen ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ken Morocco. Ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket mabigbigan a kas naturay nga estado babaen ti Kappon ti Aprika. Ti Morocco ket tuntonenna ti intero a pagilian a kas bukodna nga Akin-amianan a Probprobinsia. Ti Morocco mangimaton iti 4/5 iti teritorio bayat a ti Demokratiko a Republika ti Arabo a Sahrawi ket agtengel iti 1/5. Ti panangikapet ti Morocco' iti daytoy a teritorio ket saan pay a nabigbigan ti sangalubongan.
- ^ Ti Bloemfontein ketti ukoman a kapitolio ti Abagatan nga Aprika, bayat a ti Cape Town ket ti lehislatibo a tugaw, ken ti Pretoria ket ti administratibo a tugaw ti pagilian.
- ^ Ti Yamoussoukro ket ti opisial a kapitolio ti Côte d'Ivoire, nayat a ti Abidjan ket tide facto a tugaw.
Adu pay a mabasbasa
[urnosen | urnosen ti taudan]- Asante, Molefi (2007). The History of Africa. Estados Unidos: Routledge. ISBN 0-415-77139-0.
- Clark, J. Desmond (1970). The Prehistory of Africa. Londres: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02069-2.
- Crowder, Michael (1978). The Story of Nigeria. London: Faber. ISBN 978-0-571-04947-9.
- Davidson, Basil (1966). The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times. Harmondsworth: Penguin. OCLC 2016817.
- Gordon, April A.; Donald L. Gordon (1996). Understanding Contemporary Africa. Boulder: Lynne Rienner Publishers. ISBN 978-1-55587-547-3.
- Khapoya, Vincent B. (1998). The African experience: an introduction. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0-13-745852-3.
- Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). Africa Yesterday and Today, in series, The George School Readings on Developing Lands. New York: Praeger Publishers.
- Naipaul, V. S.. The Masque of Africa: Glimpses of African Belief. Picador, 2010. ISBN 978-0-330-47205-0
Dagiti akinruar a silpo
[urnosen | urnosen ti taudan] Dagiti midia a mainaig iti Aprika iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Aprika manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)