سید حسین طباطبائی بروجردی
سید حسین طباطبائی بروجردی | |
---|---|
(فارسی وچ: سید حسین طباطبایی بروجردی) | |
جم | 23 مارچ 1875 [۱] |
وفات | 30 مارچ 1961 (86 سال)[۱] |
شہریت | |
عملی زندگی | |
مادر علمی | حوزہ علمیہ قم |
تلمیذ خاص | آیت اللہ خمینی ، حسین علی منتظری |
پیشہ | الٰہیات دان ، آخوند |
پیشہ ورانہ زبان | لورش زبان |
ترمیم |
آیت اللہ سید حسین بروجردی یا سید حسین بن علی طباطبائی بروجردی، شیعہ مجتہد ،آیت اللہ تے مرجع تقلید نيں، 1292 ہجری (1875)وچ ایران دے شہر بروجرد وچ پیدا ہوئے۔ سید حسین طباطبائی دا شجرہ نسب حسن مثنی، امام حسن بن علی بن ابی طالب نال ملدا اے۔ سید حسین طباطبائی 15 سال دی عمر وچ دنیا دے تمام شیعاں دے اکیلے مرجع تقلید تے مجتہد سن تے 17 سال دی عمر وچ قم دے حوزہ علمیہ دے سربراہ بنے۔ ان دی وفات شوال 1380قمری ( 1960) وچ قم وچ ہوئی ۔
[[تصویر:|250px|تمثال مبارک آیت اللہ بروجردی]] | |
زندگی نامہ | |
---|---|
نام | سید حسین طباطبائی |
لقب | بروجردی |
تاریخ ولادت | صفر 1292 ھ |
شہر | بروجرد، ایران |
محل تحصیل | بروجرد، اصفہان، نجف، قم |
وفات/شہادت | شوال 1380 ھ، قم |
مدفن | مسجد اعظم |
علمی کارنامے | |
اساتید | سید محمد باقر درچہ ای • میرزا ابو المعالی کلباسی • سید محمد تقی مدرس • آخوند کاشی • جہانگیر خان قشقایی • آخوند خراسانی • سید محمد کاظم طباطبایی یزدی • شریعت اصفہانی۔ |
شاگرد | آیات عظام امام خمینی • گلپایگانی • منتظری • سیستانی • صافی گلپایگانی • فاضل لنکرانی • مکارم شیرازی • شبیری زنجانی و … |
اجازہ روایت | آخوند خراسانی • شیخ الشریعہ اصفہانی • آقا نجفی اصفہانی • سید ابو القاسم دہکردی اصفہانی • آقا بزرگ تہرانی• علم الہدی ملایری.۔ |
اجازہ اجتہاد | آخوند خراسانی • شیخ الشریعہ اصفہانی • سید ابو القاسم دہکردی۔ |
تالیفات | جامع احادیث الشیعہ • انیس المقلدین • صراط النجاۃ • توضیح المسائل • بیوت الشیعہ • حاشیۃ علی وسائل الشیعہ و... |
وجہ شہرت | مرجع تقلید |
سیاسی-اجتماعی فعالیتاں | |
سیاسی | فلسطین دی حمایت • بہاییت نال مقابلہ۔ |
اجتماعی | محرومین دی حمایت • مختلف اسلامی ممالک وچ اسلامی مراکز دی تأسیس • مذہبی و علمی عمارتاں دی تعمیر • ایران توں باہر مبلغین دا اعزام • حوزہ علمیہ قم نوں رونق بخشنا • تقریب مذاہب اسلامی دے لئی تلاش۔ |
سید حسین طباطبائی بروجردی (1292۔1380 ھ)، چودہویں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید وچوں نيں جنہاں نے 17 سال حوزہ علمیہ قم دی زعامت تے 15 سال شیعیان جہان دی مرجعیت دی ذمہ داری ادا فرمائی۔
آیت اللہ بروجردی، آخوند خراسانی دے شاگرداں وچوں سن تے حوزہ علمیہ نجف توں واپسی اُتے ایران دے شہر بروجرد وچ مقیم ہوئے۔ موسس حوزہ علمیہ قم شیخ عبد الکریم حائری دی وفات دے چند سال بعد آیات عظام حجت، خوانساری تے صدر دی درخواست اُتے قم تشریف لیائے تے حوزہ علمیہ قم دی زعامت دی ذمہ داری قبول فرمائی۔ سید ابو الحسن اصفہانی اس وقت دے اہم ترین شیعہ مرجع تقلید دی وفات دے بعد آپ بعنوان مرجع تقلید شیعیان جہان شمار ہونے لگے۔
آپ دی زعامت دے دوران حوزہ علمیہ قم نے کافی وسعت پیدا کیتی تے طلاب دی تعداد وچ بے سابقہ طور اُتے اضافہ ہوئی۔ آپ دی توجہات دی بنا اُتے حدیثی تے فقہی آثار منظر عام اُتے آنے لگی تے جامع احادیث الشیعہ دے نام اُتے احادیث دا مجموعہ آپ دے زیر نظر منظر عام اُتے آیا۔
آیت اللہ بروجردی تقریب بین مذاہب اسلامی دے معتقد سن اسی لئے دار التقریب مصر وچ نمائندگی دے لئی اپنا وفد مصر بھیجیا۔ شیخ محمود شلتوت دا اہل سنت دے ہاں فقہ شیعہ نوں رسمیت دینے دا مشہور فتوا وی آپ دی فعالیتاں دی وجہ توں صادر ہويا۔
مبلغین نوں ایران دے مختلف مناطق تے خارج از ایران اعزام کرنا، ایران سمیت مختلف اسلامی ممالک وچ علمی تے مذہبی مراکز دا قیام، ایران سمیت دنیا دے مختلف ممالک وچ مدارس تے مساجد دی تعمیر، ایرانی اسکولاں دے ابتدائی دورہ وچ تعلیمات دینی دے درس نوں شامل کرنے دی درخواست آپ دی اہم ترین سیاسی تے اجتماعی فعالیتاں وچ شمار ہوندا اے۔
زندگی نامہ
[سودھو]ولادت و نسب
[سودھو]آیت اللہ بروجردی صفر سنہ۱۲۹۲ ہجری قمری وچ ایران دے شہر بروجرد وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد ماجد سید علی طباطبایی اپنے شہر دے میر واعظ تے آپ دی والدہ ماجدہ سیدہ آغا بیگم، سید محمد علی طباطبائی دی بیٹی سن۔[۲] انہاں دا نسب ۳۲ پشتاں وچ امام حسن (ع) تک پہنچدا اے۔[۳]
ازدواجی زندگی
[سودھو]آیت اللہ بروجردی نوں پہلی بیوی توں دو بیٹے تے تن بیٹیاں ہوئیاں جنہاں وچوں صرف اک بیٹی دے علاوہ باقی سب دے سب بچپن وچ ہی فوت ہو گئے۔ آپ دی بیٹی وی اپنے چچا زاد دے نال شادی دے بعد ولادت دے وقت فوت ہو گئی۔
آپ دی دوسری شادی حاج محمد جعفر روغنی اصفہانی دی بیٹی نال ہوئی جس دی نتیجے وچ دو بیٹے تے دو بیٹیاں عطا ہوئیاں۔
آپ دی تیسری بیوی سید عبد الواحد طباطبایی دی بیٹی تے آپ دی چچا زاد سن۔[۴]
فرزندان
[سودھو]- سید حسن طباطبائی بروجردی سنہ ۱۳۰۴ ہجری شمسی وچ بروجرد وچ متولد ہوئے۔ کہیا جاندا اے کہ آیت اللہ بروجردی دے اکثر استفتائات آپ دا ایہی بیٹا انجام دیندا سی آپ سنہ ۱۳۵۶ش نوں شہر مقدس قم وچ اس دنیا توں کوچ کر گئے۔
- سید احمد طباطبائی بروجردی سنہ ۱۳۱۶ ہجری شمسی وچ بروجرد وچ متولد ہوئے تے جوانی دے عالم وچ سنہ ۱۳۵۲ شمسی نوں قم وچ وفات پائے۔
- آغا فاطمہ احمدی طباطبایی، آپ دی وڈی بیٹی سید جعفر احمدی دی بیوی سی تے سنہ۱۳۷۲ شمسی نوں ۸۰ سال دی عمر میس قم وچ وفات پائی۔
- آغا سکینہ احمدی، آپ دی دوسری بیٹی سنہ ۱۳۱۲ شمسی وچ متولد ہوئی جنہاں دے شوہر سید محمد حسین علوی طباطبایی بروجردی سن ۔
رحلت
[سودھو]آیت اللہ بروجردی نے 13 شوال سنہ 1380 ہجری وچ وفات پائی۔ تشییع جنازہ دے بعد آیت اللہ بہبہانی دے حکم توں آپ دے بیٹے محمد حسن طباطبائی بروجردی نے اپنے والد ماجد دی نماز جنازہ پڑھائی تے قم دی مشہور مسجد، مسجد اعظم وچ سپرد خاک کيتے گئے۔
آیت اللہ بروجردی دی رحلت اُتے مختلف اسلامی ملکاں دے سفیراں نے اظہار ہمدردی کیتا۔ روس، امریکہ تے انگلستان نے اپنے سفارت خانیاں توں قومی پرچم آپ دی رحلت دے احترام وچ سرنگاں رکھیا۔[۵]
حیات علمی
[سودھو]آیت اللہ بروجردی نے ست سال دی عمر وچ مکتب خانہ وچ تعلیم دا آغاز کیتا۔ جدوں آپ دے والد ماجد نے آپ دی صلاحتاں دا اندازہ لگایا تو آپ نوں بروجرد وچ نوربخش دی مدرسے وچ داخل کرایا۔
آپ نے سنہ 1310 ہجری نوں اعلیٰ تعلیم دے لئی اصفہان دا سفر کیتا تے حاج سید محمد باقر درچہ ای، میرزا ابوالمعالی کلباسی تے سید محمد تقی مدرس دے دروس وچ شرکت کيتی۔آپ نے آخوند کاشی تے جہانگیر خان قشقایی دے فلسفہ دے درس وچ وی شرکت کيتی۔[۶]
اصفہان وچ چار سال تعلیم حاصل کرنے دی بعد ربیع الاول سنہ 1319 ہجری نوں بروجرد واپس تشریف لیائے۔
نجف وچ تحصیل
[سودھو]آیت اللہ بروجردی 27 سال دی عمر وچ بروجرد توں نجف چلے گئے تے آخوند خراسانی دے درس وچ شرکت کيتی تے انہاں دے علمی دسترخوان توں 9 سال تک کسب فیض کیتا۔ نجف وچ تحصیل دے دوران آپ دے ہور اساتید وچ سید کاظم یزدی تے شریعت اصفہانی مشہور نيں۔
نجف وچ اقامت
[سودھو]سنہ 1345 ہجری وچ بروجرد رجسٹریشن آفس دے انچارج نے بہایی فرقے توں تعلق رکھنے والے اک شخص نوں اس ادارے وچ ملازمت اُتے لگیا دتا۔ اسی طرح پورے شہر وچ بے پردہ عورتاں اُتے مشتمل مراسم منعقد کيتے۔ جدوں ایہ خبر آپ دے کاناں تک پہنچتے نيں تو آپ نے بعنوان احتجاج عتبات دی سفر دا ارادہ کیتا اسی اثنا وچ بروجرد دے گورنر نے رجسٹریشن آفس دی انچارج نوں ہی نوکری توں برکنار کیتا۔ لیکن آپ نے عتبات عالیات سفر کرنے دا ارادہ ترک نئيں کیتا تے اوتھے جا کر نجف وچ ہی مقیم ہوئے۔حوالےدی لوڑ؟
قم وچ علماء دا رضا شاہ پہلوی دے خلاف احتجاج تے دھرنے دے دوران نجف دے علماء نے وی اپنے اعتراضات دی آواز نوں رضا شاہ دے کاناں تک پہنچانے دا ارادہ کیتا تے اسی مقصد دی خاطر نجف دے علماء نے آیت اللہ بروجردی تے شیخ احمد شاہرودی نوں قم دے علماء دے نال ملاقات کرنے دے لئی اپنا نمائندہ بنایا۔
لیکن شاہ دے کارنداں نے انہاں دو عالماں نوں قصر شیرین وچ گرفتار کرکے تہران منتقل کیتا۔ رضا شاہ توں ملاقات تے انہاں نوں نصیحت کرنے دے بعد آپ نے مشہد سفر کرنے دا اعلان کیتا۔
مشہد وچ قیام
[سودھو]قصر شیرین وچ گرفتاری تے تہران منتقلی دے بعد آپ نے تہران توں مستقیم مشہد دا سفر کیتا تے 8 ماہ تک مشہد وچ مقیم رہے۔
آیت اللہ محمد کفائی (فرزند آخوند خراسانی) تے آیت اللہ سید حسین طباطبایی قمی دی درخواست اُتے آپ نے مسجد گوہر شاد وچ نماز جماعت قائم کيتی۔
آیت اللہ بروجردی نے مشہد وچ ۸ ماہ قیام دے بعد بروجرد واپس آنے دا ارادہ کیتا واپسی اُتے قم وچ شیخ عبد الکریم حائری نے آپ توں قم وچ رہ کر درس و تدریس دے فرائض سنبھالنے دی درخواست کيتی۔
بروجرد واپسی
[سودھو]بروجرد دے عوام دی مختلف طبقات دی آیت اللہ بروجردی توں واپسی دی درخواست تے اصرار دی وجہ توں آپ نے دوبارہ اپنے آبائی شہر بروجرد واپسی دا ارادہ کیتا۔
آیت اللہ بروجردی سنہ 1364 ہجری نوں علاج دی خاطر بروجرد توں تہران آئے۔ اس دوران حوزہ علمیہ قم دے بعض مشہور فقہاء بطور خاص امام خمینی نے آیت اللہ بروجردی توں قم وچ تشریف لانے تے حوزہ علمیہ قم دی زعامت قبول کرنے دی دعوت کيتی۔[۷]
قم المقدس وچ قیام
[سودھو]آخر کار آپ 26 صفر 1365 ہجری وچ قم وچ وارد ہوئے تے بعض علماء منجملہ امام خمینی، سید محمد محقق داماد تے مرتضی حائری نے آپ دے دروس دی اہمیت نوں اجاگر کرنے تے دوسرے فضلاء نوں انہاں دروس دی طرف تشویق کرنے دی خاطر اپنے شاگرداں دے ہمراہ آپ دے دورس وچ شرکت کرنا شروع کیتا۔[۸]
اسی طرح سید صدر الدین صدر جو اس وقت حرم حضرت معصومہ قم (س) دے صحن وچ نماز جماعت پڑھاندے سن، نے نماز جماعت دے فرائض وی آپ دے سپرد کر دیئے۔ آیت اللہ سید محمد حجت نے اپنی تدریس دی جگہ آپ دے اختیار وچ دے دتی۔ آیت اللہ سید محمد تقی خوانساری وی احتراما آپ دے دورس وچ شرکت کرنے لگے۔[۹]
علمی آثار
[سودھو]- عربی کتاباں
- من لایحضرہ الفقیہ دے اساتید دی ترتیب
- من لایحضرہ الفقیہ دی رجال دے اساتید دی ترتیب
- امالی الصدوق دے اساتید دی ترتیب
- الخصال دے اساتید دی ترتیب
- علل الشرایع دے اساتید دی ترتیب
- تہذیب الاحکم دے اساتید دی ترتیب
- التہذیب دی رجال دے اساتید دی ترتیب
- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال دے اساتید دی ترتیب
- کئی کتب دے اساتید دی ترتیب
- رجال الطوسی دے اساتید ترتیب
- رجال الکشی دے اساتید دی ترتیب
- رجال النجاشی دے اساتید دی ترتیب
- ترتیب رجال الفہرستین
- بیوت الشیعۃ
- رجال النجاشی اُتے حاشیہ
- عمدۃ الطالب فی انساب آل ابی طالب اُتے حاشیہ
- منہج المقال اُتے حاشیہ
- وسائل الشیعۃ اُتے حاشیہ
- جامع احادیث الشیعۃ (۳۱ جلد)
- المہدی، علیہالسلام، فی کتب اہل السنۃ
- الاثار المنظومۃ
- مجمع المسائل اُتے حاشیہ
- صراط النجاۃ
- مجمع الفروع
- تبصرۃ المتعلمین اُتے حاشیہ
- انیس المقلدین
- فارسی کتاباں
- توضیح المناسک
- توضیح المسائل
- مناسک حج
آپ دے شاگرد
[سودھو]جداں کہ پہلے ذکر ہويا، آیت اللہ بروجردی دے قم آنے دے بعد قم دے بعض اساتید جداں امام خمینی تے آیت اللہ سید محمد رضا گلپایگانی نے مرجعیت دی ترویج تے اس دے مقام و منزلت دے استحکم دے لئی آپ دے دورس وچ شرکت کرنا شروع کیتا۔ انہاں دے علاوہ آپ دے بعض ممتاز شاگرداں دی فہرست درج ذیل نيں:
مرجعیت
[سودھو]اگر چہ لوگاں دی کثیر تعداد تے بعض بزرگان نے آپ دے بروجرد قیام دے دوران توں ہی آپ نوں بعنوان مرجع تقلید انتخاب کيتے سن لیکن آپ دی مرجعیت دا باقاعدہ دور توضیح المسائل دے منظر عام اُتے آنے دے بعد توں شروع ہوندا اے۔ ایويں مقامی مراجع جو آپ توں آشنائی رکھدے سن نے اپنے مقلدین نوں آپ دی طرف مراجعہ کرایا۔حوالےدی لوڑ؟
آیت اللہ بروجردی دے قم وچ قیام دے اک سال بعد آیت اللہ سید ابوالحسن اصفہانی انتقال کر گئے ایويں انہاں دے اکثر مقلدین وی آپ دی تقلید کرنے لگے۔ تے آیت اللہ سید حسین طباطبائی قمی دی رحلت دے بعد آپ شیعیان جہان دے مسلمہ مرجع تقلید بنے۔حوالےدی لوڑ؟
اجازہ اجتہاد
[سودھو]اجتہاد دا اجازت نامہ آخوند خراسانی، شیخ الشریعہ اصفہانی تے سید ابو القاسم دہکردی توں لیا۔
جدوں کہ روایت دا اجازت نامہ آخوند خراسانی، شیخ الشریعہ اصفہانی، شیخ محمد تقی اصفہانی جو آقا نجفی اصفہانی دے نام توں معروف نيں، سید ابو القاسم دہکردی اصفہانی، آقا بزرگ تہرانی تے علم الہدی ملایری توں لیا۔
آپ دی روش تدریس
[سودھو]آپ گذشتہ علماء جداں شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، شیخ طبرسی تے علامہ سید بحر العلوم دی طرح اسلامی علوم وچ جامعیت رکھدے سن ۔
علم اصول دی تدریس وچ آپ دی روش، سادہ گویی اختصار تے زوائد توں پرہیز اُتے مبنی سی۔ جدوں کہ علم فقہ وچ آپ نے استنباطی روش نوں بروئے کار لیایا۔ اس دے علاوہ آپ نے علم فقہ وچ شیعہ تے سنی گذشتہ علماء تے فقہاء دے اقوال تے قدیم علماء دے نظریات اُتے تحقیق تے ریسرچ وی کردے سن ۔
علم رجال وچ آپ منفرد تے ابتکاری روش دے مالک سن ۔ کتاب کافی، تہذیب تے استبصار وغیرہ دے احادیث دی اسناد نوں انہاں دے متون توں علیحدہ کرکے دقت توں مطالعہ فرماندے سن تے اس کم توں آپ نے مفید تے کارآمد نتائج اخد کيتے.
اخلاقی خصوصیتاں
[سودھو]- اخلاص: آپ نوں خدا دے وجود اُتے اس قدر کامل یقین سی کہ جدوں وی آپ دی خدمات دی گل آندی تو فرماندے تھے: "خلص العمل فان الناقد بصیر اپنے عمل نوں خلوص توں انجام دے دو کیونکہ اعمال دی جانچ پڑتال کرنے والا بہت تیز بین اے۔"[۱۰]
- علم حاصل کرنے دا شوق تے جذبہ: آپ نے عمر دے آخری لمحات تک تحصیل علم توں ہتھ نئيں اٹھایا۔ آپ توں منقول اے کہ فرماندے تھے: "وچ علمی مطالعات توں نئيں تھکتا بلکہ جدوں وی کسی تے کم توں تھک جاندا ہاں تو مطالعے دے ذریعے اپنی خستگی نوں دور کردا ہاں۔"[۱۱]
- سعہ صدر: آپ نے عین قدرت تے توانایی دے نفس اُتے کنٹرول دے ذریعے دشمناں دی بے وفائی نوں اپنی وسعت قلبی دے ذریعے چشم پوشی کردے ہوئے انہاں دی لغزشاں توں صرف نظر کردے سن ۔ تے ایہ چیز آپ دی بلا منازع دلاں اُتے مکمل حکمرانی دے عوامل اسباب وچوں اک سی۔[۱۲]
- دینی احکم دی رعایت: آپ دی عمر دے آخری ایام وچ جدوں آپ نوں خبر دتی گئی کہ پروفیسر موریس جو دلی امراض دے ماہر سن، پیرس توں آپ دی علاج معالجے دی خاطر آرہے نيں تو ابتداء وچ آپ نے انہاں توں ملاقات کرنے توں انکار کیتا تے اپنے ساتھیاں توں کہیا کہ کمرے نوں مرتب کریئے تے آپ نوں اک کنگھی دی جائے تاکہ آپ اپنے محاسن نوں مرتب کر سکيتیاں ۔ اس وقت آپ توں کہیا گیا کہ آپ بیمار نيں تے آپ دی حالت ٹھیک نئيں اے لہذا انہاں توں اسی طرح ملاقات کرنے وچ کوئی حرج نئيں اے تو آپ نے فرمایا: "وچ اج مسلماناں دا پیشوا ہاں بیگاناں دے سامنے مینوں اس حالت وچ نئيں جانا چاہئے۔"[۱۳]
- عوام زدگی دا مقابلہ: عزاداری امام حسین(ع)کے مسائل وچ جو کدی کبھار خرافات توں آلودہ ہو جاندے نيں تے بعض ذمہ دار افراد ایسے افراد توں برخورد کرنے تے انہاں نوں تذکر دینے توں کتراندے نيں، لیکن آپ ہمیشہ اپنے وظیفہ شرعی اُتے عمل کردے سن تے کسی چیز توں وی نئيں کتراندے سن ۔[۱۴]
- کظم غیظ: آیت اللہ بروجردی نے اپنے آپ توں ایہ عہد کیتا ہويا سی کہ در جے دنیوی امور وچ کسی اُتے ناراض یا کسی اُتے غصہ ہوجائے تو کفارہ دے طور اُتے پورا اک سال روزه رکھن گے۔ تے جدوں اک دفعہ غصہ ہوئے تو جنہاں ایام وچ روزہ رکھنا حرام اے، دے علاوہ پورا اک سال رویہ رکھیا۔ [۱۵]
- شہادت دی آرزو : آیت اللہ سید محمد رضا گلپایگانی نقل کردے نيں: "مرحوم آیت اللہ بروجردی اس گل دا نہایت افسوس کردے سن کہ شہادت دے لئی زمینہ ہموار ہونے دے باوجود اس فیض توں محروم رہیا تے شہادت دے عظیم درجے اُتے فائز نئيں ہو سکا۔"[۱۶]
- روشن فکری: شہید مرتضی مطہری فرماندے نيں: "آیت اللہ بروجردی دی اک برجستہ خصوصیت ایہ سی کہ گویا آپ روشن فکری دا نمایندہ سی متدین افراد دے زیر نظر مختلف سکولاں، کالجاں تے یونیورسٹیاں دا قیام جس توں متعلم نوں علم تے دین دونے گوہر حاصل ہاں، آپ دی دلی آرزو سی۔ آپ لوگاں دی دیانت نوں انہاں دے جہل تے نادانی وچ تلاش نئيں کردے سن بلکہ آپ اس گل دے معتقد سن کہ جے عوام الناس آگاہی پیدا کریئے تے دین انہاں نوں صحیح طور اُتے سمجھیا دتا جائے تو لوگ دانا وی ہونگے تے دیندار بھی۔ جتنا وچ جاندا ہاں آپ نے سہم امام دی اک خطیر رقم نوں مختلف اسکول تے کالجاں دی تأسیس اُتے صرف کرنے دی اجازت دی ہوئی سی۔[۱۷]
اجتماعی فعالیتاں
[سودھو]نیازمنداں دی حمایت: بروجرد وچ آپ دے قیام دے آخری سالاں وچ دوسری جنگ عظیم دی وجہ توں اشیاء خورد و نوش دی قیمتاں وچ اضافہ ہويا سی ایويں لوگ تنگدستی دے شکار ہو گئے سن ۔ اسی بنا اُتے آپ نے شہر دے تمام بزرگان نوں اپنے گھر دعوت دے کر نیازمنداں تے فقراء مالی مدد کرنے دی حوالے توں انہاں نوں ترغیب دی تے آپ اپنے پدری املاک وچوں سب توں زیادہ امداد دینے والےآں وچوں سن ۔
حوزہ علمیہ بروجرد دی تجدید حیات
بجلی گھر دی تأسیس : شہر بروجرد وچ آپ دے قیام دے دوران ایہ شہر بجلی دی نعمت توں محروم سی آپ دی درایت و مدیریت تے متدین خیرین دی حمایت توں ایہ شہر بجلی دی نعمت توں مالامال ہويا۔
حوزہ علمیہ قم دی کمیت تے کیفیت وچ وسعت: آپ دی زعامت دے دوران تألیف، تصنیف و ترجمہ تے فقہی کتاباں دی نشرو اشاعت وغیرہ تے دینی درسگاہاں دی سازماندہی تے مدیریت وچ اک قسم دی سیاسی تے اجتماعی انقلاب آیا۔
دینی تعلیمات اُتے مشتمل کتاباں تے مجلات دی نشر و اشاعت: حوزہ علمیہ دا پہلا علمی مجلہ منجملہ نشریہ مکتب اسلام جو بعض روشنفکر تے دور اندیش فضلاء دے توسط توں منتشر ہوندی سی، آپ دے تعاون توں منظر عام اُتے آندی سی۔
مذہبی تے علمی عمارتاں دی تعمیر: منجملہ: مسجد اعظم قم، مدرسہ نجف، مدرسہ کربلا، مسجد بغداد، نجف دا ہسپتال، حسینیہ و حمام سامرا، مدرسہ کرمانشاہ، طرابلس لبنان وچ اک وڈی مسجد، آفریقا وچ چار وڈی مسجداں، قبرستان وادی السلام قم، قم وچ مدرسہ آیت اللہ بروجردی، بیمارستان نکویی قم، مسجد و مرکز اسلامی ہامبورگ جرمنی، کتابخانہ مدرسہ نجف، کتابخانہ مدرسہ کرمانشاہ وغیرہ۔
ایران توں باہر مبلغین دا اعزام
[سودھو]نمائندے دا نام | محل استقرار | زمان فعالیت |
---|---|---|
محمد محققی لاہیجانی | جرمنی – مرکز اسلامی ہامبورگ | ۱۳۳۴ش. تا فوت آیت اللہ بروجردی |
مہدی حائری یزدی | امریکا - واشنگٹن | ۱۳۳۸ش. |
عبد الحسین فقایہی رشتی – سید محمدتقی طالقانی | سعودیہ عربیہ | |
محمد تقی قمی | مصر – دارالتقریب بین المذاہب الاسلامیہ | |
سید صدر الدین بلاغی | انگلستان | |
محمد شریعت اصفہانی | پاکستان - کراچی | ۱۳۳۱ش. تا آخر عمر |
آیت اللہ بروجردی مختلف ممالک وچ اپنا نمائندہ بھیجدے سن ۔ آپ توں پہلے وی اگرچہ مراجع کرام مانند آیت اللہ سید ابوالحسن اصفہانی وی ہندوستان، زنگبار تے مسقط وچ اپنا نمائندہ یا مبلغ اعزام کردے سن لیکن ایہ اعزام محدود تے موقت سن تے بعض خاص مواقع اُتے انجام پاندے سن لیکن آیت اللہ بروجردی نے اس وادی وچ نہایت وسیع پیمنے اُتے اقدام عمل وچ لیایا۔
- مرکز اسلامی ہامبورگ: یورپ تے جرمنی وچ سب توں وڈا شیعہ مرکز سمجھیا جاندا اے۔ سنہ۱۳۳۲ وچ اس مرکز دی تأسیس دا ارادہ کیتا گیا تے اک خط دے ذریعے آیت اللہ بروجردی نوں اس کم دی تجویز پیش کيتی گئی۔ آپ نے اس کم دی حوصلہ افزائی دے نال مبلغ دس ہزار تومان پہلی قسط دے عنوان توں ادا کیتا۔ [۱۸] سنہ ۱۳۳۴ ہجری وچ محمد محققی لاہیجانی نے آیت اللہ بروجردی دے نمائندہ تے امام مسجد دے عنوان توں کم دا آغاز کیتا۔ آیت اللہ بروجردی دی رحلت تے آقای محققی دی ایران وااپسی دے بعد سید محمد حسینی بہشتی نے اس مرکز دی مدیریت دا عہدہ سنبھال لیا۔ انقلاب اسلامی ایران دی کامیابی دے بعد کچھ مدت دے لئی سید محمد خاتمی، محمد مجتہد شبستری، علی مقدم تے محمد باقر انصاری نے اس مرکز وچ اپنی فعالیتاں انجام دی نيں۔ ہن وی ایہ اسلامی مرکز اپنی دینی تے ثقافتی خدمات انجام دے رہیا اے۔[۱۹][۲۰]
- امریکا: مہدی حائری یزدی، شیخ عبد الکریم حائری یزدی دے فرزند انقلاب اسلامی ایران دی کامیابی تک واشنگٹن امریکا وچ آیت اللہ بروجردی دے نمائندہ سن ۔ آپ تبلیغ دے نال نال مختلف یونیورسٹیاں وچ پڑھاندے وی سن ۔[۲۱][۲۲]
- سعودیہ عربیہ: سید محمد تقی طالقانی سعودیہ عربیہ وچ آیت اللہ بروجردی دا نمائندہ سی انہاں نے اوتھے جانے دے بعد کافی تگ و دو دے بعد مدینہ وچ اک دینی مرکز دی تأسیس دا زمینہ ہموار کیتا لیکن ایہ مرکز کچھ وجوہات دی بنا اُتے متوقف ہويا۔[۲۳] عبد الحسین فقایہی رشتی وی آیت اللہ بروجردی دے نمائندے دی حیثیت توں سال وچ کئی ماہ مکہ تے مدینہ وچ رہندے سن تے احکم شرعی دے بیان دے نال نال وجوہات شرعیہ وی دریافت کردے سن ۔ انہاں نے 30 سال آیت اللہ بروجردی دے نمائندے دی حیثیت توں حج دے امور وچ فعالیت انجام دیندے رہے نيں۔[۲۴]
- مصر: محمد تقی قمی ۱۳۱۷ شمسی نوں قاہرہ وچ تقریب مذاہب دے لئی گیا تے فارسی بولی تے ادبیات دی تدریس دے نال نال مذہب شیعہ دی معرفی دی کوشش کردے سن ۔ آپ تے بعض شیعہ و سنی علماء دی کوششاں توں ۱۳۲۷ شمسی نوں "دار التقریب بین المذاہب الاسلامیہ" تأسیس ہوئی۔ آیت اللہ بروجردی نے آقای قمی نوں مصر تے دار التقریب وچ اپنے نمائندہ ہونے دی تأیید دی تے انہاں دے ذریعے الازہر دے مفتیاں دے نال مکاتبات انجام دیئے۔ [۲۵]
- انگلستان: سید صدر الدین بلاغی اس وقت تیل دی صنعت دی نجی کاری آیت اللہ بروجردی دا نمائندہ سی انہاں نے اس تحریک دے بعد آیت اللہ بروجردی دے نمائندے دی حیثیت توں انگلستان سفر کیتا تے اوتھے تبلیغ وچ مصروف ہوگئے۔ اک خط وچ آیت اللہ بروجردی انہاں دے اس سفر اُتے اپنی رضایت دا اظہار ایويں کردے نيں۔:
- "بسم اللہ الرحمن الرحیم/ عرض کیتی جاندی اے کہ آپ دا لکھیا ہويا مراسلہ موصول ہويا جو آپ دی صحت و سلامتی دی حکایت کردا اے۔ جنہاں مطالب دی طرف اشارہ کیتا سی انہاں نوں دقت دے نال کئی دفعہ مطالعہ کیتا۔ اسلام دی تقویت تے استحکم دے لئی انجام دینے والی اس مسافرت توں نہایت خوشی ہوئی۔ آپ دی طرف توں لندن دی طرف سفر کرنے دی رضایت مندی دے اظہار اُتے وی نہایت خوشی ہوئی لیکن انہاں دو مسافرتاں نوں جمع کرنے دے حوالے توں حیران ہاں کہ کس طرح آپ انہاں دونے نوں جمع کرینگے۔ آپ دی نظر وچ جو وی اچھا تے بہتر نظر آئے میرے لئے مرقوم فرمائاں۔ تہران وچ اک تاجر نوں اک خط دے ذریعے جناب عالی دے اہل و عیال دے بارے وچ تحقیق کرنے دے بارے وچ لکھیا ہاں انہاں دی طرف توں اطلاع رسانی دے بعد انشاء اللہ جناب عالی دی تشویش دے خاتمے دا سبب ہو تے جے خود وی کوئی احتیاج رکھدے نيں تو دقیق ایڈریس تعیین کرکے اطلاع دتیاں بندہ ایسے ممالک وچ جتھے اسلام دی تقویت دا باعث بن سکدا اے، وچ آپ جیساں دی کی مسافرت نوں لازم سمجھتاہاں۔ لیکن ہن تک ایسے افراد دی تعداد بہت کم نيں جنہاں وچ ایہ شرائط پائی جاندی ہاں۔ امید رکھدا ہاں دعا تے مناجات دے اوقات وچ مینوں فراموش نئيں کرینگے۔ والسلام علیکم و رحمةاللَّه برکاته، ۱۸ محرم ۱۳۸۰. حسین الطباطبایی/ چنانچہ جے ممکن ہو تو جناب مستطاب حجۃالاسلام آقای حاج آقا مہدی حائری رابطہ کریئے اگرچہ خط و کتابت دے ذریعے ہی کیوں نہ ہو شاید مفید واقع ہوئے۔"
- پاکستان: شیخ محمد شریعت اصفہانی، شیخ الشریعہ اصفہانی دے فرزند تے آقا ضیاء عراقی دے داماد سن ۔ آیت اللہ بروجردی دی زعامت دے دوران نجف توں ایران آیا تے سید محمد کاظم عصار تے حسین علی راشد دے نال رابطے وچ سن ۔ سنہ ۱۳۳۱ شمسی وچ آیت اللہ بروجردی دے نمائندے دی حیثیت توں کراچی روانہ ہويا[۲۶] تے آخری عمر تک اوتھے مقیم رہے تے فروردین ۱۳۵۷ شمسی وچ رحلت کر گئے۔ [۲۷][۲۸]
تقریب مذاہب اسلامی
[سودھو]آیت اللہ بروجردی اسلامی مذہب دے درمیان تقریب تے وحدت اُتے نہایت توجہ دیندے سن ۔ بین الاقوامی مسائل تے بیگاناں دا مسلمان ممالک اُتے حملہ جداں جنگ عظیم تے حکومت عثمانیہ دی تقسیم، اٹلی دا لیبیا دے خلاف جنگ، اسرائیل دی تأسیس، ہندوستان تے پاکستان دے درمیان جنگ وغیرہ وچ مسلماناں دے آپس وچ نزدیک کرنے دی سوچ وچ آپ دا نہایت اہم کردار سی[۲۹] آیت اللہ بروجردی، سید محمد باقر درچہ ای تے شریعت اصفہانی دی شاگردی دی اے۔ ایہ دونے وی تقریب مذاہب دے حامی سن ۔ [۳۰]
تقریب بین مذاہب دے لئی آیت اللہ بروجردی دے اقدامات
[سودھو]- فقہ مقارن اُتے توجہ: آیت اللہ بروجردی فقہ دے مسائل وچ فقہ مقارن دے اختلافی مسائل نوں اہمیت دیندے سن ۔ آپ معتقد سن کہ فقہی مسائل نہ فقط امامیہ دے درمیان بلکہ مذہب اربعہ دے درمیان مورد بحث واقع ہونا چاہئے تے تمام مذاہب دے ادلہ قابل قبول ہونی چاہئے۔ اسی مقصد دی خاطر شیخ طوسی دی مسائل الخلاف نامی کتاب نوں منتشر کیتا تے کدی کبھار اس کتاب نوں اپنے نال درس خارج دے جلست وچ لے آندے سن ۔[۳۱]
آیت اللہ بروجردی معتقد سن کہ "فقہ شیعہ اہل سنت فقہ دے تناظر وچ ہے" کیونکہ ائمہ اطہار توں پوچھے گئے سوالات اہل سنت دے فقہ نوں مد نظر رکھدے ہوئے پوچھے جاندے سن ۔ اہل سنت دے رائج فتااں دی طرف مراجعہ کرنا احادیث دے بہتر سمجھنے وچ مددگار ثابت ہوئے گی۔[۳۲]
- کتاب جامع الاحادیث الفقہیہ وچ اہل سنت دے فقہی احادیث نوں درج کرنا؛ ایہ کتاب فقہ احادیث اُتے اک مکمل دورہ اے جو آیت اللہ بروجردی دی کوششاں توں انہاں دے بعض شاگراں نے تالیف کیتا۔ آپ تاکید فرماندے سن کہ ہر باب دے ذیل وچ اہل سنت احادث نوں وی درج کیتا جائے۔ اگرچہ بعد وچ مخالفین دے عکس العمل دی بنا اُتے اظہار تردید کیتا تے آخر کار اس کم توں منصرف ہوئے۔[۳۳]
- اختلافی مسائل دی ریشہ یابی: آپ اختلافی مسائل دی ریشہ یابی فرماندے سن ۔ انہاں مسائل نوں مطرح کرنے دے اوقات نوں تاریخی لحاظ توں مد نظر رکھدے سن تے ابتداء وچ انہاں مسائل وچ موجود اتفاق تے اختلاف دے حدود و قیود نوں مشخص فرماندے سن ۔ پہلے اہل بیت(ع) دے نظریات نوں بیان فرماندے اس دے بعد اہل سنت نظریات نوں وی بیان فرماندے سن تے اس قسم دے مسائل نوں علمی مباحث دے عنوان توں نہ مذہبی جدال دی خاطر بیان فرماندے سن ۔ [۳۴]
- حج نوں یکساں کرنے دی تجویز؛ آپ دی عمر دی آخری سالاں وچ سعودیہ عربیہ دے پادشاہ جدوں ایران آئے تو حدیث حجۃالوداع نوں انہاں دے پاس بھیجیا۔ اس حدث نوں نقل کرنے دے اہل سنت طریق وچ دو شیعہ اماماں دا نام آیا اے۔ اس بنا اُتے ایہ حدیث شیعاں دے لئی وی قابل قبول اے تے اس حیثیت توں کہ کتب صحاح وچ آئی اے اہل سنت نوں وی قابل قبول اے۔ پس ایہ حدیث حقیقت وچ اس مسئلے وچ فریقین دی وحدت تے تقریب دا سبب بن سکدی اے۔ ایويں اس حدیث نوں مد نظر رکھدے ہوئے حج نوں یکساں طور اُتے انجام دے سکدے نيں۔ [۳۵]
- اہل سنت نوں ققہ شیعہ دی معرفی؛ تقریب فقہی دے باب وچ آیت اللہ بروجردی شیخ طوسی دی کتاب المبسوط نوں الازہر دے مفتی شیخ عبد المجید سلیم جو دار التقریب بین المذاہب الاسلامیۃ دا رکن وی سی نوں اہدا کیتا۔ آپ اک طرف توں ایہ اہتمام وی فرماندے سن کہ شیعہ فقہ نوں اہل سنت دے مبانی تے احادیث دی روشنی وچ بیان کیتا جائے تاکہ اہل سنت وی شیعہ فقہ توں آشنا ہو سکے۔ آپ انہاں دو کاماں وچ کامیاب ہو گئے تے دارالتقریب دے اکثر اعضاء شیعہ فقہ توں آشنا ہوگئے ایتھے تک کہ طلاق دے مسائل وچ دو عادل شخص دی گواہی دا شرط ہونا شیعہ فقہ دے مطابق مصر دی قانون اساسی وچ درج کیتا گیا۔ [۳۶]
اس وقت دے مصر دے وزارت اوقاف نے محقق حلی (م۶۷۶ ھ) دی کتاب "المختصر النافع" جو فقہ دا اک مختصر دورہ اے، نوں وزیر اوقاف مصر شیخ احمد حسن الباقوری دے مقدمے دے نال منتشر کیتا۔ الباقوری ایران آئے تے آیت اللہ بروجردی توں ملاقات کيتی۔ انہاں دا مقدمہ فقہ وچ فریقین دے درمیان فقہی مشترکات دے بارے وچ اے۔ [۳۷]
- دارالتقریب بین المذاہب الاسلامیہ دی حمایت؛ دار التقریب سنہ ۱۳۲۷ شمسی نوں محمد تقی قمی جو مصر تے لبنان وچ جاندے رہندے سن تے بعض اہل سنت تے شیعہ علماء دی کوششاں توں وجود وچ آیا جس دے اعضاء الازہر دے اساتید مانند شیخ عبد السلیم، شیخ محمود شلتوت، شیخ ابو زہرہ، حسن البنا، تے شیعہ علماء مانند نجف توں محمد حسین کاشف الغطاء، لبنان توں سید شرف الدین تے محمد جواد مغنیہ سن ۔
آیت اللہ بروجردی اس مرکز دی مالی معاونت کیتا کردے سن لیکن انہاں دی رحلت دے بعد ایہ مالی معاونت وی بند ہو گئی ایويں دارالتقریب دا کم وی متوقف ہويا۔ [۳۸]
- اہل سنت دے بزرگان تے خلفاء دی اہانت دی روک تھام؛ واعظ زادہ خراسانی آیت اللہ بروجردی دے نال اپنی خاطرات وچ آیت اللہ بروجردی دا خلفاء دی اہانت کرنے والےآں دے نال برخورد کرنے دے بارے وچ لکھدے نيں:
- اک دین حلسہ حدیث وچ حاضر ہوئے تے فرمایا: "کسی نے کوئی کتاب لکھی اے تے جتنا ہو سکدا سی خلفاء دے بارے وچ بدکلامی دی اے۔ میرا نام وی کتاب دے شروع وچ ذکر کیتا اے۔ من نے حکم دتا اے کہ اس کتاب دی تمام جلداں نوں جمع کیتا جائے۔ اسيں کس زمنے وچ زندگی کر رہے نيں؟ انہاں باتاں دا کیتا فائدہ سوائے نقصان تے دشمنی ایجاد کرنے؟"[۳۹]
اسی طرح کہیا جاندا اے کہ آیت اللہ بروجردی کتاب بحار الانوار دے باب فتن و محن دی منتشر کرنے دے مخالف سن تے آپ دی سفارش توں ایہ منتشر نئيں ہوئی۔[۴۰]
سیاسی فعالیتاں
[سودھو]تغییر خط دی مخالف
[سودھو]کہیا جاندا اے کہ رضا شاہ دے دور وچ "تغییر خط" نوں روکنے وچ آیت اللہ بروجردی نے اہم کردار ادا کیتا۔ اس نقل دے مطابق رضاخان نے "آتاترک" دی تقلید کردے ہوئی "تغییر خط" دا ارادہ کیتا لیکن آیت اللہ بروجردی نے اوہدی شدید مخالفت کيتی:
- "تغییر خط توں انہاں دا مقصد معاشرے نوں اسلامی فرہنگ توں دور کرنا اے۔ وچ جدوں تک زندہ ہاں اس کم نوں عملی جامہ پہنانے دی اجازت نئيں دوںگا آگے جو وی ہو جائے" [۴۱]
مجلس مؤسسان تے تغییر دین رسمی دی ممانعت
[سودھو]اردیبہشت ۱۳۲۸ شمسی نوں رضا شاہ پارلیمنٹ دے بعض اعضاء دے ذریعے قانون اساسی وچ تغییر ایجاد کردے ہوئے اپنے اختیارات وچ اضافہ کرنے دی کوشش کيتی۔ البتہ ایہ شایع ہويا سی کہ اس دے ذریعے شاہ مذہب شیعہ تے دیانت اسلام نوں لغو کرنا چاہندا سی تے فرقہ ضالہ بہائیت نوں رسمیت دینے دے لئی راہ ہموار کرنا چاہندا سی [۴۲]
اس موقع اُتے ایہ وی شایع ہويا سی کہ آیت اللہ بروجردی نے مجلس مؤسسان دی تشکیل دی موافقت دی اے۔ اس مسئلے وچ امام خمینی، آیت اللہ سید محمد محقق(داماد)، آیت اللہ روح اللہ کمالوند خرم آبادی تے آیت الله مرتضی حائری نے آیت اللہ بروجردی دی خدمت وچ اک خط لکھیا: "چونکہ ایہ خبر پھیلی اے کہ "مجلس مؤسسان" دے بارے وچ آپ تے بعض اولیاء دے درمیان مذاکرات ہوئی اے جس دے نتیجے وچ آپ نے اوہدی تشکیل اُتے اپنی موافقت دا اظہار کیتا ہے.... مستدعی نيں کہ اس خبر دی حقیقت تے اس حوالے توں ساڈا شرعی فریضہ واضح کیتا جائے۔ " اس بارے وچ کہیا جاندا اے آیت اللہ بروجردی نے انہاں آقایان دے جواب وچ ایويں تحریر فرمایا اے:
ایسے مواقع جتھے اُتے خلاف واقع کوئی خبر پھیل جاندی اے تو علماء توں ایہ توقع دی جاندی اے کہ علماء ایسے امور توں دفاع کریئے۔ البتہ ملک و قوم دے مسائل وچ دلچسپی سب اُتے واضح اے لیکن مصلحت اس وچ نئيں اے کہ ہر چیز عوام الناس دے کاناں تک پہنچائی جائے۔ مبادا دین توں مربوط امور وچ کوئی تغییرات انجام نہ آنے پائے اس مقصد دی خاطر ميں نے مذاکرات انجام دتا ہاں ایتھے تک کہ اخیرا مینوں ایہ اطمینان دتا گیا اے کہ نہ تنہا دینی امور وچ کوئی تغییرات ایجاد نئيں ہوئے گی بلکہ دینی امور دے استحکم وچ نہایت سعی و تلاش دی جائے گی۔ اس دے باوجود انہاں تمام جلست وچ جنہاں وچ میرے نال مذاکرات انجام دئے گئے نيں، وچ میری طرف توں کوئی ایسا جملہ جو اس موضوع اُتے میری موافقت اُتے دلالت کرے یا اوہدی طرف اشارہ کرے، میری بولی توں جاری نئيں ہويا اے۔ کس طرح ممکن اے کہ اس طرح دے اہم امور اُتے اظہار نظر دی جائے جس دے خدوخال واضح تے آشکار نہ ہو؟"
شاہ دا قائم مقام تے مشتے ڈاکٹر اقبال تے وزیر مملکت نے شاہ دی طرف توں آیت اللہ بروجردی توں ملاقات کیتا تے صریحاً یقین دہانی کرائی کہ دین رسمی تغییر نئيں کرے گاتے آخر کار شاہ دے اختیارات وچ اضافہ کرنے اُتے اکتفا ہويا۔ [۴۳]
آیت اللہ کاشانی دی پھانسی دی ممانعت
[سودھو]جے چہ تیل دی صنعت دی نشنلائزیشن دی تحریک دے دوران آیت اللہ بروجردی تے آیت اللہ کاشانی دے درمیان اچھے روابط نئيں سی۔ ۲۸ مرداد دی بغاوت دے بعد آیت اللہ بروجردی نے آیت اللہ کاشانی دی پھانسی دے حکم دی ممانعت کيتی۔ [۴۴][۴۵]
تیل دی صنعت دی نیشنلائزیشن
[سودھو]آیت اللہ بروجردی نے سید محمدتقی خوانساری دی طرح تیل دی صنعت دی نیشنلائزیشن دی تحریک وچ مدخالت نئيں کیتا تے سکوت اختیار کیتا۔ لیکن علماء توں کہیا کہ اوہدی مخالف کریئے اس بارے وچ آپ نے ایويں فرمایا:
- وچ ایسے مسائل وچ جنہاں دی آغاز تے انجام دے بارے وچ مشخص پیش بینی نہ دی جا سکدی ہو، وچ مداخلت نئيں کردا ہاں۔ تیل دی صنعت دی نیشنلائزیشن دے مسئلے دی بارے وچ معلوم نئيں اے کہ ایہ کیتا اے کیتا ہو گا تے مستقبل وچ کس دے ہتھ وچ ہوئے گا۔ لیکن علماء نوں کسی قیمت اس تتحریک دی مخالفت نئيں کرنی چاہئے کیونکہ جے عوامی تحریک دی مخالفت کریئے تے ایہ تحریک ناکم ہو جائے تو ایران دی تاریخ وچ ایہ گل ثبت ہوئے گی کہ علماء دی مخالفت کيتی وجہ توں ایہ تحریک ناکم ہوئی۔ لہذا آقای بہبہانی تے تہران دے علماء دے نام ميں نے اوہدی مخالفت نہ کرنے دے بارے وچ لکھیا اے۔[۴۶]
کئی مواقع اُتے ڈاکٹر مصدق دے مخالفین نوں ایہ توقع سی کہ آیت اللہ بروجردی ڈاکٹر مصدق دے خلاف کوئی رد عمل انجام دے گا[۴۷]، لیکن آیت اللہ بروجردی نے ایسا نئيں کیتا ایتھے تک کہ ڈاکٹر مصدق دی حمایت کرنے دے بارے وچ شواہد پائے جاندے نيں۔ [۴۸][۴۹]
فداییان اسلام دے نال تقابل یا تعامل
[سودھو]آیت اللہ بروجردی دا نواب صفوی تے آیت اللہ کاشانی دے طریقہ کار وچ مداخلت نہ کرنے دی روش یکساں نئيں سی۔ [۵۰]نواب صفوی "کتاب راہنمای حقایق" وچ مراجع عظام توں مطالبہ کردے نيں کہ جس شخص وچ "مرجعیت" دے شرائط نئيں اسنوں اس مقام توں خلع کیتا جائے۔[۵۱] آیت اللہ بروجردی فدائیان اسلام دے بارے وچ اپنی رضایت دا اظہار نئيں کردے سن ۔ شروع وچ وعظ و نصیحت دے ذریعے انہاں نوں اس کم توں دور رکھنے دی کوشش کردے سن ۔ اپنی کلاس درس وچ بار بار فرماندے تھے:
- "یہ لوگ (فدائیان اسلام) جوان طلاب تے سادات نيں جو ناراض تے غصے وچ نيں انہاں نوں وعظ و نصیحت کرنا چاہئے۔ وچ انہاں توں درخواست کردا ہاں کہ انہاں کاماں نوں ترک کریئے۔ اسيں نے اپنی زندگی وچ بہت سی تبدیلیاں دیکھی نيں منجملہ مشروطیت دا مسئلہ جس وچ اسيں نے دیکھیا کہ کم کِداں شروع ہويا تے کتھے اُتے ختم ہويا۔" [۵۲]
آیت اللہ طاہری خرم آبادی تے آیات اللہ محمد فاضل لنکرانی فدائیان اسلام دا آیت اللہ کاشانی دی پیروی تے انہاں توں متأثر ہونے دے عوامل و اسباب نوں فدائیان اسلام دا آ یت اللہ بروجردی توں اختلاف قرار دیندے نيں۔ [۵۳][۵۴]
مخالفت دے باوجود آیت اللہ بروجردی انہاں دی مدد کردے سن ۔ سید حسین امامی دی گرفتاری دی واقعے وچ آیت اللہ بروجردی نے اوہدی حمایت دی تے اوہدی آزادی دے لئی تلاش کوششاں کيتی۔ اسی طرح آپ شاہ دے بعض قریبی افراد دے نال رابطے وچ سن تے انہاں توں ایہ عہد لیا ہويا سی کہ کسی طرح توں وی شاہ توں آیت اللہ کاشانی دی پھانسی دے حکم اُتے دستخط نہ کروائے۔ آپ آیت اللہ کاشانی دی پھانسی دئے جائے اُتے نہایت متأثر ہوئے تے اپنے روگٹھ دے کاماں نوں تعطیل کیتا تے فرماندے سن "ناراحتی تے غم و غصے دی وجہ توں کوئی کم کرنے نوں دل نئيں کردا۔" [۵۵]
بہاییت دے نال مقابلہ
[سودھو]سنہ ۱۳۴۵ ہجری قمری نوں رجسٹریشن دے ادارے دے انچارج نے اس محکمے وچ فرقہ بہایت توں تعلق رکھنے والے اک شخص نوں اپنا معاون بنایا۔ اسی طرح شہر بروجرد وچ برہنہ عورتاں اُتے مشتمل مراسم منعقد کيتے۔ جدوں انہاں کاماں دی خبر آیت اللہ بروجردی تک پہنچی تو آپ نے اس غیر اسلامی اقدام دی مخالفت وچ احتجاج دے طور اُتے بروجرد نوں ترک کرکے عتبات عالیات جانے دا ارادہ کیتا۔ ایسے وچ شہر بروجرد دے گورنر نے رجسٹریشن دے محکمے دے انچارج نوں اپنے مقام توں عزل کیتا تے آیت اللہ بروجردی نوں دبارہ واپس لیایا۔ لیکن ملک دے مسئولین دی اسلامی روایات دی منافی کاماں توں دلبرداشتہ ہو کے عتبات عالیات چلے گئے پھر نجف اشرف وچ ہی مقیم ہوئے۔
فلسطین دی حمایت
[سودھو]آیت اللہ بروجردی نے اسرائل و صہیونی ایزم دے ہتھوں قدس تے فلسطین اُتے قبضے اُتے شدید رد عمل دا اظہار کردے سن ۔ آپ نے سنہ ۱۳۲۷ شمسی وچ صهیونی ایزم تے فلسطین اُتے ناجائز ملسط ہونے والےآں دی محکومیت اک بیانیہ صادر کیتا تے فلسطین دے مجاہدین نوں خراج تحسین پیش کیتا تے انہاں دی کامیابی دے لئی دعا فرمائی۔[۵۶]
پرائمری اسکولاں وچ دینیات دے دروس شامل کرنے دی سفارش
[سودھو]گورنمنٹ دی جانب توں پرائمری سکولاں وچ ضروری مضامین شامل کرنے دے حکم اُتے آیت اللہ بروجردی نے دینیات دے دروس نوں وی انہاں مضامین وچ شامل کرنے دی درخواست کیتی تے اس حوالے توں آقای فلسفی نوں اپنا نمائندہ بنایا تے حکومت دے نال مذاکران دے لئی بھیجیا۔ [۵۷]
حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ https://pantheon.world/profile/person/Seyyed_Hossein_Borujerdi — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ سید علی طباطبایی سنہ ۱۲۵۲ ھ وچ بروجرد وچ متولد تے سنہ ۱۳۲۹ ھ نوں وفات پائی تے اپنے آبائی قبرستان وچ مدفون نيں۔
- ↑ دوانی، مفاخر، ج۱۲، ص۶۹ – ۹۵
- ↑ دوانی، مفاخر، ج۱۲، ص۵۳۸
- ↑ دوانی، مفاخر، ج۱۲، ص۵۳۲
- ↑ تمری، ص۲۰
- ↑ واعظ زادہ، ص۵۳
- ↑ علی آبادی، ص۴۴؛ مجلہ حوزہ، ش ۲۳، ص۴۲
- ↑ علوی، صص۱۱۹ و ۱۲۰
- ↑ یہ عبارت حدیث قدسی دا اک حصہ اے: "یا بن آدم! اکثر من الزاد فان الطریق بعید بعید، و جدد السفینه فان البحر عمیق و اخلص العمل فان الناقد بصیر بصیر و اخر نومک الی القبر و فخرک الی المیزان و شهوتک الی الجنة و راحتک الی الاخرة...." (کلمۃ اللہ، تألیف سید حسن شیرازی ص۴۷۱)
- ↑ مجلہ حوزہ، شمارہ ۴۳ و ۴۴، ص۲۶۲
- ↑ مرکز انتشارات، ص۳۰
- ↑ علوی، سید محمدحسین، خاطرات زندگانی آیت اللہ بروجردی، انتشارات اطلاعات، خرداد ۱۳۴۱، ص۳۶
- ↑ مجلہ حوزہ، ش ۴۳ و ۴۴، ص۲۶۷
- ↑ مجلہ حوزہ، ش ۴۳ و ۴۴، صص۲۶۸ و ۶۶
- ↑ مرکز انتشارات، ص۲۸
- ↑ مطہری، ص۲۶۳
- ↑ مرکز دی بنیادگزاری تے ساخت دا تاریخچہء
- ↑ زندگی آیت اللہ العظمی بروجردی، ص۷۲
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ زندگی آیت اللہ العظمی بروجردی، ص۷۲
- ↑ خاطرات دکتر مہدی حائری یزدی،، صص۴۱ و ۳۹ و ۲۸
- ↑ مجلہ حوزہ، ش ۴۳-۴۴، ص۱۱۷
- ↑ هفتہ نامہ نقش قلم (نشریہ استان گیلان)، ۲۷ آبان ۱۳۶۹، مقالہ محمدعلی فقایہی زادہ گیلانی.
- ↑ جام شکستہ، خاطرات حجت الاسلام معادیخواہ، ج۲، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۴، ص۱۷۳
- ↑ تذکرہ علمای امامیہ...، ص۳۱۲.
- ↑ بایگانی موسسہ مطالعات و پژوہشہای سیاسی، سند ش۱۱۲۳، مورخہ ۲۵۳۷/۱/۲۱.
- ↑ دربارہ شیخ محمدشریعت اصفہانی
- ↑ تطبیق اندیشہ تقریب از منظر امام خمینی و آیت اللہ بروجردی، فصلنامہ علمی-پژوہشی پژوہشنامہ انقلاب اسلامی، سال دوم، ش ۵، زمستان ۹۱، ص۱۰۴
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص۲۱
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص۲۱
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص۲۱
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص۲۵
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص22
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص23
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص23
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص24
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص25
- ↑ وحدت و انسجام اسلامی از نگاہ آیت اللہ بروجردی، محمد واعظ زادہ خراسانی، کیہان فرہنگی، ش ۲۵۷، اسفند ۸۶، ص25
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ چشم و چراغ مرجعیت: مصاحبہ ہای ویژہ مجلہ حوزہ، با شاگردان آیت اللہ بروجردی، ص۲۹
- ↑ دوانی، مفاخر اسلام، ج۱۲، ص۲۴۲-۲۴۳
- ↑ محمدحسن رجبی (دوانی)، زندگینامہ سیاسی امام خمینی (تہران: نشر مطہر) ص۱۴۲.
- ↑ مجلہ حوزہ، شمارہ ۴۴ـ۴۳ (ویژہ نامہ آیت اللہ بروجردی)، مصاجبہ با آیت اللہ صافی گلپایگانی
- ↑ حسین مکی؛ خاطرات سیاسی حسین مکی، چاپ اول، تہران ۱۳۶۸، صفحہ ۵۷۲ تا ۵۷۶
- ↑ چشم و چراغ مرجعیت؛ مصاحبہ با آیت اللہ سلطانی طباطبایی، ص۴۲
- ↑ علی رہنما، نیروہای مذہبی بر بستر حرکت نہضت ملی، ص۹۹۵-۹۹۹
- ↑ مجلہ حوزہ، مصاحبہ با واعظ زادہ خراسانی، ش ۴۳-۴۴، ص۲۲۶
- ↑ احمدعلی رجائی و مہین سروری، اسناد سخن میگویند، ج۱، ص۳۳۹
- ↑ سیرہ عملی آیت اللہ العظمی بروجردی در ساحت سیاست، مجلہ علوم سیاسی، پاییز ۱۳۸۹، شمارہ ۵۱، ص۱۲۵
- ↑ نواب صفوی، راہنمای حقایق، ص۵۸
- ↑ علی رہنما، نیروہای مذہبی بر بستر حرکت نہضت ملی، ص۵۸
- ↑ حسن طاہری خرم آبادی، خاطرات آیت اللہ طاہری خرم آبادی، ج۱، ص۸۳-۸۴
- ↑ مجلہ حوزہ، شمارہ ۴۳-۴۴، مصاحبہ با آیت اللہ فاضل لنکرانی، ص۱۵۶
- ↑ چشم و چراغ مرجعیت، ص۱۰۳ و ۱۰۴
- ↑ دوانی، مفاخر، ج۱۲ ص۳۶۲
- ↑ دوانی، خاطرات، ص۱۸۹ - ۱۹۱
مآخذ
[سودھو]- تمری، محمد رضا، شکوہ شیعہ مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تہران، ۱۳۸۷ش.
- دوانی، علی، خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تہران، ۱۳۷۶ش.
- دوانی، علی، مفاخر اسلام، بنیاد فرہنگی امام رضا(ع)، تہران.
- شیرازی، سید حسن، کلمہ اللہ، بیروت، دار الصادق، ۱۳۸۹/۱۹۶۹.
- علی آبادی، محمد، الگوی زعامت، انتشارات ہنارس.
- علوی، سید محمد حسین، خاطرات زندگانی آیت اللہ بروجردی، انتشارات اطلاعات تہران، ۱۳۴۱ش.
- مجلہ حوزہ، شمارہ ۴۳–۴۴.
- مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزہ علمیہ قم، شکوہ فقاہت، قم، ۱۳۷۹ش.
- مطہری، مرتضی، مزایا و خدمات آیت اللہ بروجردی، انتشارات صدرا، تہران، ۱۳۸۰ش.
- واعظ زادہ خراسانی، محمد، زندگی آیت اللہ بروجردی، نشر مجمع تقریب مذاہب اسلامی، تہران، ۱۳۷۹ش.
باہرلے جوڑ
[سودھو]
|
|
- مضامین جنہاں وچ فارسی بولی دا متن شامل اے
- 1875 دے جم
- 23 مارچ دے جم
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 1961 دیاں موتاں
- 30 مارچ دیاں موتاں
- صفحات مع خاصیت P802
- ٹُٹے ہوئے جوڑاں آلے صفحے
- مدافعین تقریب بین مذاہب اسلامی
- حرم حضرت معصومہ وچ مدفون افراد
- چودہواں صدی ہجری دے شیعہ مراجع تقلید
- قم وچ مقیم مراجع تقلید
- آیت اللہ بروجردی
- شیعہ شخصیتاں
- ایرانی مذہبی رہنما
- مجتہدین
- مراجع تقلید
- ایرانی آیت اللہ العظمیٰ