Generał
Generał – wysoki stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Nazwa pochodzi od łac. generalis („główny, nadrzędny”) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu stopień generała jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa zachował się jedynie w Szwajcarii.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Stopień ten, wprowadzony do obiegu w XVI wieku we Francji, występuje w podobnym brzmieniu w większości armii świata. Później generał stał się zwykłym stopniem wojskowym, podzielono go też na kilka – trzy do pięciu – stopni. W części państw poszczególne stopnie generalskie są najwyższymi stopniami wojskowymi, w części wyższym stopniem jest jeszcze marszałek, zwany w niektórych państwach feldmarszałkiem, czyli marszałkiem polowym lub polnym. Oprócz wojsk lądowych, stopień generała został w większości państw przyjęty przez lotnictwo (wyjątek w tym zakresie stanowi Wielka Brytania), natomiast odpowiednikiem generała w marynarce wojennej jest admirał. Termin „generał” używany jest zarówno jako nazwa konkretnego stopnia generała, jak i jako ogólne określenie stopni generalskich.
- Osobny artykuł:
W armiach niektórych krajów, zwłaszcza znajdujących się w stanie wojny albo rządzonych przez dyktatorów, funkcjonował jeszcze jeden stopień wyższy od wszystkich generałów i marszałka: generalissimus. Stopień ten nosił m.in. Józef Stalin.
W Polsce termin pojawił się w XVII wieku, początkowo jako stopień dowódczy wojsk zaciężnych, później także na oznaczenie dowódców artylerii.
Generał w Rzeczypospolitej Obojga Narodów
[edytuj | edytuj kod]Generał – początkowo dowódca określonego rodzaju wojsk:
- Generał artylerii (łac. generalis artileriae magister) ustanowiony przez Władysława IV dla Korony w 1637, dla Litwy w 1638 roku. Początkowo powoływany na czas określonej wojny, istniał już w XVI wieku, po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem w 1531 roku zw. starszym nad armatą. W 1539 roku dowództwo artylerii powierzono hetmanowi polnemu, również w tym czasie niestałemu, potem jednak powrócono do pierwotnej koncepcji generała artylerii. Podczas konfederacji gołąbskiej domagano się kadencji dwuletniej dla generała artylerii, jednak urząd pozostał dożywotni. Generał artylerii podlegał hetmanowi wielkiemu, a od 1775 roku Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej. Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów. W czasie wojny nierzadko zlecano mu dowództwo innej broni, samodzielnych grup wojska albo członków szyku marszowego lub bojowego. Dysponował funduszem, z którego rozliczał się przed hetmanem. Generał koronny z wydatków wyliczał się też na każdym sejmie, litewski od 1717 roku przedkładał rachunki Trybunałowi Radomskiemu. Nie obejmowały generałów incompatibilitates, nie mogli jedynie sprawować innego urzędu wojskowego. Podwładnymi generała artylerii byli cejgmistrze.
- Generał piechoty pojawił się w latach 1651–1656.
- Generałowie inspektorzy – dla ogólnego dozoru jazdy i piechoty: dwóch dla Korony i dwóch dla Litwy, mianowani przez hetmana wielkiego, który wyznaczał im pensję. Pojawili się w pierwszej połowie XVIII wieku za panowania Augusta III. Zadaniem generałów inspektorów były objazdowe wizytacje wszystkich pułków i składanie raportów hetmanowi. Od 1775 r. podlegali Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej, który zniósł wprawdzie generała litewskiego, lecz pozostałych podniósł w hierarchii przed generałów artylerii i wprowadzając ich do swych sądów.
- Generał prowiantmagister (lata 70. XVII wieku).
- Generał chirurg wojskowy (początkowo urząd niestały, lata 70. XVII wieku)
- Generał audytor (1673 r. – doradca hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu).
Generał – dowódca wyższych jednostek wojskowych, początkowo w cudzoziemskim autoramencie, najpierw w piechocie i dragonii:
- generałowie majorowie
- generałowie lejtnanci (od końca XVII w.) starsi od generałów majorów.
W czasach stanisławowskich generałowie lejtnanci byli dowódcami dywizji, a generałowie majorowie ich zastępcami, zaś dowódcy brygad kawalerii narodowej – brygadierzy – zostali zrównani z generałami majorami. Istnieli też generałowie majorowie ziemiańscy, którzy dowodzili pospolitym ruszeniem swojej ziemi (powiatu).
W 1790 roku wraz z ożywieniem urzędu pisarzy polnych otrzymali oni stopień generała lejtnanta, najwyższy z wówczas istniejących.
Członkami sztabu generalnego w dobie I Rzeczypospolitej byli ludzie sprawujący następujące urzędy wojskowe (odpowiadające częściowo funkcji generała): hetman wielki koronny, hetman wielki litewski, hetman polny koronny, hetman polny litewski, strażnik wielki koronny i strażnik wielki litewski, strażnik polny koronny i strażnik polny litewski, pisarz polny koronny i pisarz polny litewski, oboźny wielki koronny i oboźny wielki litewski, oboźny polny koronny i oboźny polny litewski oraz regimentarze.
Poza wojskowością pojęcia "generał" w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej używano także na określenie instytucji i urzędów cywilnych.
Generał w okresie zaborów
[edytuj | edytuj kod]W okresie Księstwa Warszawskiego istnieli generałowie dywizji i generałowie brygady dowodzący jednostkami (dywizje, brygady) złożonymi z jednego rodzaju wojska.
W Królestwie Polskim funkcjonował ponadto stopień generała "broni" dowodzącego danym korpusem, przy czym generał jazdy był starszy (ważniejszy) od generała piechoty (nie było generała artylerii).[potrzebny przypis]
Generał w Wojsku Polskim II RP
[edytuj | edytuj kod]27 marca 1919 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Józef Leśniewski „w celu ustalenia nomenklatury tytułów oficerskich” ustalił następujące nazwy w Wojsku Polskim dla generałów:
- generał broni (generał piechoty, kawalerii, artylerii),
- generał porucznik,
- generał podporucznik.
Jednocześnie zastrzegł, że stopień generała porucznika zastępuje stopień generała dywizji, a stopień generała podporucznika winien być stosowany zamiast stopnia generała brygady lub generała majora[1]. Oficerom posiadającym stopień generała porucznika lub generała podporucznika pełniącym służbę w wojskach technicznych lub służbach bądź w Korpusie Morskim Marynarki Wojennej przysługiwał tytuł:
- generała porucznika Korpusu Sądowego lub generała podporucznika Korpusu Sądowego,
- generała porucznika lekarza lub generała podporucznika lekarza,
- generała porucznika intendenta lub generała podporucznika intendenta,
- generała porucznika marynarki lub generała podporucznika marynarki.
15 lutego 1921 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Kazimierz Sosnkowski zatwierdził nazwy stopni dla oficerów i szeregowych Marynarki Wojennej. Dla oficerów korpusu morskiego wprowadzono między innymi stopnie: admirała, wice-admirała i kontr-admirała[a]. Oficerom korpusu rzeczno-brzegowego i technicznego, przysługiwały w zamian stopni admiralskich, stopnie generalskie:
- generała marynarki (gen. mar.),
- generała porucznika (gen. por.),
- generała podporucznika (gen. ppor.)[2].
5 maja 1922 weszła w życie Ustawa z dnia 23 marca 1922 r. o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów Wojsk Polskich[3]. Na mocy tego aktu prawnego utworzony został Korpus Generałów, jako odrębny korpus osobowy oraz ustanowione w tym korpusie stopnie wojskowe:
marszałka Polski
generała broni
generała dywizji
generała brygady
W 1919 Józef Leśniewski na przykład posiadał stopień generała porucznika[4]. Józef Porzecki posiadał stopień generała majora[5].
- Osobne artykuły:
We współczesnym Wojsku Polskim
[edytuj | edytuj kod]W dzisiejszych SZ RP istnieją cztery stopnie generalskie, które w Wojskach Lądowych, Wojskach Specjalnych, Siłach Powietrznych i Wojskach Obrony Terytorialnej, przeznaczone są dla najwyższych dowódców z tych korpusów osobowych:
generał (dawniej generał armii) | ||
generał broni | ||
generał dywizji | ||
generał brygady |
W Marynarce Wojennej odpowiadają im stopnie admiralskie.
Na pierwszy i następne stopnie generalskie mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku żołnierza SZ RP wnioskuje o to Minister Obrony Narodowej. W przypadkach innych, np. Straży Granicznej, Minister Spraw Wewnętrznych, a Agencji Wywiadu Szef AW.
Odpowiednikami wojskowych stopni generalskich w innych polskich służbach mundurowych są m.in.[6]:
- w Państwowej Straży Pożarnej:
generał brygadier = generał dywizji,
nadbrygadier = generał brygady,
- w Policji:
generalny inspektor Policji = generał dywizji,
nadinspektor Policji = generał brygady,
- w Straży Marszałkowskiej:
nadinspektor = generał brygady,
- w Służbie Więziennej:
- generał inspektor Służby Więziennej = generał dywizji
generał Służby Więziennej = generał brygady,
- w Służbie Celno-Skarbowej:
generał = generał dywizji,
nadinspektor = generał brygady.
Generał broni jest stopniem „zbiorczym”, łączącym w sobie stopnie generałów różnych rodzajów „korpusów” broni: np. generała piechoty, generała artylerii, generała kawalerii, generała lotnictwa (występujących w przeszłości w wojsku polskim lub współcześnie w wojskach obcych). Za czasów Królestwa Polskiego, tj. 1815-1831 r., mianem Korpusu Broni określano cały rodzaj broni, gdyż Korpus Piechoty i Korpus Jazdy (Kawalerii) stanowiły najwyższe szczeble dowódcze tych broni.
1 stycznia 2002 roku w Siłach Zbrojnych RP ustanowione zostały stopnie wojskowe „generała” oraz „admirała floty”[7], który odpowiada stopniowi generała broni. W ten sposób stopień admirała pozostał najwyższym stopniem w Marynarce Wojennej RP i stał się odpowiednikiem nowo utworzonego „generała”. Oznakami obu tych stopni wojskowych są między innymi cztery gwiazdki. Wprowadzenie tak nazwanego stopnia generalskiego spotkało się z krytyką, gdyż – jak podkreślano – stanowi on bezpośrednią kalkę z Armii Stanów Zjednoczonych i całkowicie ignoruje polską tradycję nazewnictwa stopni generalskich (tj. * – generał brygady, ** – generał dywizji, *** – generał broni, **** – generał armii):
„Chciałem zwrócić uwagę na problematykę stopni generalskich (...). Chodzi o wprowadzenie nowego stopnia – „generał” z czterema gwiazdkami. Jednocześnie odrzucono istniejący już w PRL stopień „generał armii” argumentując, że kojarzy się on głównie z gen. Jaruzelskim i wynika z radzieckiej tradycji. Otóż to ostatnie stwierdzenie jest błędne, albowiem jest to tytulatura francuska. Tak więc stopień „generał armii” byłby zgodny z obowiązującym w Wojsku Polskim nazewnictwem opartym zresztą na wzorach francuskich (chodzi tylko o nazwy, a nie o wygląd dystynkcji, które są zupełnie inne). Mielibyśmy generała brygady (franc. General de Brigade), generała dywizji (General de Division), generała broni (General de Corps) i generała armii (General de Armee). Natomiast stopień „generał” jako najwyższy w tej hierarchii wywodzi się z systemu niemieckiego, obowiązującego także w Polsce przedrozbiorowej i wtedy układ stopni generalskich powinien wyglądać następująco: brygadier, generał major, generał porucznik i generał. Jest on zresztą wzorem dla wielu współczesnych armii, np. brytyjskiej i amerykańskiej. Co ciekawe, w tej ostatniej najwyższym stopniem generalskim (pięć gwiazdek) jest generał armii (General of the Army) i nie wynika to na pewno z radzieckiej tradycji”.
Insygniami generała są gwiazdki na naramiennikach (odpowiednio od jednej do czterech, w zależności od stopnia) i wężyk generalski (zarówno na naramiennikach, jak i na otoku), lampasy na spodniach, a także proporzec generalski.
Obecnie w Wojsku Polskim służy 121 generałów[8], w tym 83 generałów brygady (maj 2024)[9], 27 generałów dywizji (kwiecień 2024)[10], 9 generałów broni (maj 2024)[11] i 2 generałów czterogwiazdkowych (maj 2024)[12].
Generałowie (czterogwiazdkowi) w SZ PRL i SZ RP
[edytuj | edytuj kod]- Stanisław Popławski[b] (ur. 1902, zm. 1973) – od 12 sierpnia 1955
- Wojciech Jaruzelski[b] (ur. 1923, zm. 2014) – od 29 września 1973
- Florian Siwicki[b] (ur. 1925, zm. 2013) – od 12 października 1984
- Czesław Piątas (ur. 1946) – od 15 sierpnia 2002
- Franciszek Gągor (ur. 1951, zm. 2010) – od 3 maja 2006
- Andrzej Błasik (ur. 1962, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie)
- Bronisław Kwiatkowski (ur. 1950, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie)
- Mieczysław Cieniuch (ur. 1951) – od 15 sierpnia 2010
- Mieczysław Bieniek (ur. 1951) – od 10 listopada 2010
- Mieczysław Gocuł (ur. 1963) – od 15 sierpnia 2014
- Leszek Surawski (ur. 1960) – od 1 marca 2018
- Rajmund Andrzejczak (ur. 1967) – od 12 listopada 2019
- Jarosław Mika (ur. 1962) – od 12 listopada 2019
- Wiesław Kukuła (ur. 1972) – od 9 listopada 2023[13]
- Sławomir Wojciechowski (ur. 1963) – od 3 maja 2024[14]
Stopnie generalskie w innych armiach
[edytuj | edytuj kod]Odpowiedniki polskich stopni generalskich w innych armiach
[edytuj | edytuj kod]generał brygady kod NATO OF-6 |
generał dywizji kod NATO OF-7 |
generał broni kod NATO OF-8 |
generał (generał armii) kod NATO OF-9 |
marszałek kod NATO OF-10 | |
---|---|---|---|---|---|
niderl. Brigade-generaal |
niderl. Generaal-majoor |
niderl. Luitenant-generaal |
niderl. Generaal |
– | |
– | – | ||||
– | |||||
– | |||||
W lotnictwie: Général de Brigade Aérienne |
W lotnictwie: Général de Division Aérienne |
W lotnictwie: Général de Corps Aérien |
W lotnictwie: Général d´Armée Aérienne |
||
– | |||||
– | |||||
– | – | ||||
– | generał brygady |
generał dywizji |
generał armii |
– | |
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
– | |||||
Stany Zjednoczone
[edytuj | edytuj kod]W Siłach Zbrojnych Stanów Zjednoczonych stopnie generalskie są używane przez Wojska Lądowe, Korpus Piechoty Morskiej i Siły Powietrzne.
Kod NATO | Tłumaczenie nazwy | Liczba gwiazdek | Polski odpowiednik[22] | |
---|---|---|---|---|
– | generał armii (l. mn.) | 6 (nieoficjalnie) | brak, poza Polską generalissimus | |
OF-10 | generał armii (l. poj.) | 5 | ||
OF-9 | generał | 4 | ||
OF-8 | generał porucznik | 3 | ||
OF-7 | generał major | 2 | ||
OF-6 | generał brygadier | 1 |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Zachowano oryginalną pisownię stopni wiceadmirała i kontradmirała.
- ↑ a b c generał armii
- ↑ Starszy pułkownik zwyczajowo dowodzi oddziałem w sile brygady.
- ↑ Stopień Marszałka ChRL został zniesiony wraz z pozostałymi stopniami wojskowymi w 1965 roku i nie został przywrócony po ponownym wprowadzeniu stopni.
- ↑ Chorwacki brygadier (chorw. brigadir) ma trzy „plecionki”, będące odpowiednikami gwiazdek – o jedną więcej niż pułkownik (chorw. pukovnik); natomiast brigadni general ma jedną i trzy generalskie sznury.
- ↑ Général de Brigade ma dwie gwiazdki, brak jednogwiazdkowego generała.
- ↑ We współczesnej Francji marszałek nie jest stopniem wojskowym.
- ↑ Stopień zarezerwowany dla monarchy.
- ↑ Dwa kwiaty chryzantemy (?), brak odpowiednika jednogwiazdkowego generała.
- ↑ Stopniem wyższym od kubańskiego czterogwiazdkowego generała (hiszp. General de Ejército) jest odmiennie oznaczony Comandante en Jefe – wódz naczelny – odpowiednik marszałka. Raúl Castro jako naczelny dowódca Kubańskich Sił Zbrojnych nosił stopień General de Ejército.
- ↑ Insygnia noszone przez Fidela Castro.
- ↑ Norweski brygadier jest jednogwiazdkowym generałem.
- ↑ Tylko podczas wojny i honorowo.
- ↑ Dowódca dywizji, zastępca dowódcy korpusu.
- ↑ Dowódca korpusu, zastępca dowódcy armii.
- ↑ Dowódca armii, zastępca dowódcy okręgu (frontu, grupy armii).
- ↑ Dowódca okręgu (frontu, grupy armii), wiceminister obrony, minister obrony, szef sztabu generalnego i inne wyższe stanowiska.
- ↑ Stopień honorowy, nadawany za szczególne zasługi.
- ↑ W ZSRR istniały cztery stopnie generalskie i trzy marszałkowskie: marszałek [rodzaju wojsk], główny marszałek [rodzaju sił zbrojnych], Marszałek Związku Radzieckiego.
- ↑ Szwajcarski brygadier jest jednogwiazdkowym generałem.
- ↑ Stopień nadawany tylko i wyłącznie w wypadku zagrożenia wojennego. Ostatnim oficerem w tym stopniu był generał Henri Guisan (1874–1960), mianowany podczas II wojny światowej
- ↑ Stopniem wyższym od tureckiego czterogwiazdkowego generała (tur. Orgeneral) jest odmiennie oznaczony (brak gwiazdek, złote epolety) Maresal – marszałek.
- ↑ Generał armii Ukrainy, mimo nazwy, ma oznaczenia typowe dla marszałka: do 2016 – jedna gwiazdka, większa od generalskich, na wzór marszałkowskiej z czasów ZSRR, i złoty tryzub w złotym wieńcu; obecnie dwie skrzyżowane buławy i złoty tryzub.
- ↑ Stopień brygadiera (ang. Brigadier: korona i trzy romby) ma oznaczenie analogiczne do pułkownika (ang. Colonel: korona i dwa romby) mimo to według klasyfikacji NATO brytyjski brygadier odpowiada generałowi brygady, OF-6.
- ↑ Romb, pałasz skrzyżowany z laską marszałkowską (głównodowodzącego).
- ↑ Korona, pałasz i laska marszałkowska (głównodowodzącego).
- ↑ Najwyższy stopień to Field Marshal (marszałek polny). W lotnictwie występują następujące stopnie odpowiadające stopniom generalskim (oznaczane dwoma szerokimi czarnymi paskami rozdzielonymi szerokim srebrnym): Air Commodore, Air Vice-Marshal, Air Marshal, Air Chief Marshal, Marshal of the Royal Air Force (marszałek lotnictwa).
- ↑ We włoskich wojskach lądowych między pułkownikiem a generałem brygady (wł. Generale di brigata / Brigadier Generale) występują jeszcze dwa stopnie: colonello comandante di corpo i colonnello che grado superiore („pułkownik tymczasowo w randze generała brygady”).
- ↑ Stopień zarezerwowany dla Szefa Sztabu Obrony Włoch.
- ↑ Stopień Wojsk Lądowych, Siły Powietrzne i Korpus Piechoty Morskiej odpowiednika nie mają. Tytuł ten w historii otrzymali tylko George Washington (pośmiertnie) i John Pershing. Nie istnieją oficjalne oznaczenia stopnia. Usytuowanie tego stopnia w hierarchii jest zresztą niejasne. Mianowicie gen. Pershing otrzymał po I wojnie światowej ten stopień jako stopień honorowy odpowiadający stopniowi marszałka; jako oznaczenie stopnia nosił 4 złote gwiazdki (podczas gdy posiadacz stopnia generała nosił 4 srebrne gwiazdki); sama nazwa stopnia pierwotnie miała brzmieć General of the Army (analogicznie do stopnia Admiral of the Navy przyznanego admirałowi Deweyowi), ale zmieniono ją na General of the Armies, ponieważ w skład wojsk podległych we Francji Pershingowi wchodziły także jednostki Korpusu Piechoty Morskiej, a nie tylko Wojsk Lądowych (ang. Army). Kiedy w 1944 r. utworzono stopień General of the Army (oznaczony 5 srebrnymi gwiazdkami), nie zadbano o jego jednoznaczne usytuowanie w hierarchii (nieoficjalnie uznawano oba stopnie za równorzędne, ale z racji tego, że gen. Pershing dłużej nosił swój stopień, przyznano mu starszeństwo). W 1945 r. pojawiła się propozycja utworzenia wyższych normalnych niehonorowych stopni General of the Armies i Admiral of the Navy, które miały być oznaczone 6 srebrnymi gwiazdkami i miały odpowiadać stopniowi generalissimusa; stopnie te mieli otrzymać gen. Douglas MacArthur i adm. Chester Nimitz – wynikało to z przygotowań do inwazji na Japonię. Po kapitulacji Japonii zrezygnowano z tego zamiaru. Gen. Pershing do śmierci w 1948 r. odmawiał noszenia 5 lub 6 srebrnych gwiazdek zamiast 4 złotych. W 1976 prezydent Gerald Ford zadecydował o przyznaniu Waszyngtonowi pośmiertnie stopnia General of the Armies, ale równocześnie nie określono, jakie oznaczenie będzie stosowane (4 złote czy 6 srebrnych gwiazdek).
- ↑ Stopień Wojsk Lądowych, w Siłach Powietrznych odpowiednik to General of the Air Force (generał armii powietrznej), Korpus Piechoty Morskiej odpowiednika nie ma.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Dziennik Rozkazów Wojskowych z 3 kwietnia 1919 r. Nr 37, poz. 1198.
- ↑ Dziennik Rozkazów Wojskowych z 15 lutego 1921 r. Nr 6, poz. 117.
- ↑ Dz.U. z 1922 r. nr 32, poz. 256
- ↑ Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 43 z 17 kwietnia 1919 roku, poz. 1378.
- ↑ Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 33 z 25.03.1919 r.
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 2019 r. w sprawie równorzędności stopni policyjnych, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Biura Ochrony Rządu, Służby Ochrony Państwa, Służby Celno-Skarbowej, Straży Marszałkowskiej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej i stopni wojskowych ze stopniami służbowymi Straży Granicznej (Dz.U. z 2019 r. poz. 228).
- ↑ Ustawa z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie ustawy o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz o zakresie działania ministrów, ustawy o działach administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2001 r. nr 154, poz. 1800).
- ↑ Oraz 10 admirałów, w tym 8 kontradmirałów i 2 wiceadmirałów.
- ↑ Ministerstwo Obrony Narodowej – Kadra dowódcza – Generał brygady / Kontradmirał. gov.pl, 2021-12-1. [dostęp 2021-12-30].
- ↑ Ministerstwo Obrony Narodowej – Kadra dowódcza – Generał dywizji / Wiceadmirał. gov.pl, 2021-11-22. [dostęp 2021-12-30].
- ↑ Ministerstwo Obrony Narodowej – Kadra dowódcza – Generał broni / Admirał floty. gov.pl, 2021-11-22. [dostęp 2021-12-30].
- ↑ Ministerstwo Obrony Narodowej – Kadra dowódcza – Generał. gov.pl, 2019-11-12. [dostęp 2021-12-30].
- ↑ Zadaniowiec. Ostatni awans generała Wiesława Kukuły [online], TVN24, 9 listopada 2023 [dostęp 2023-11-09] (pol.).
- ↑ Prezydent wręczył akty mianowania na stanowiska dowódcze oraz awans generalski [online], Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 3 maja 2024 [dostęp 2024-05-03] (pol.).
- ↑ Grados militares [online], Ministerio de las Fuerzas Armadas Revolucionarias (hiszp.).
- ↑ Manual Gráfico para el Uso de Uniformes, Divisas y Equipo del Ejército y Fuerza Aérea Mexicanos, Secretaría de la Defensa Nacional (hiszp.).
- ↑ Dienstgradabzeichen Heer [online], Bundeswehr (niem.).
- ↑ Сравнение воинских званий. army.armor.kiev.ua. [dostęp 2022-12-09]. (ros.).
- ↑ Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 | Vojenský historický ústav (VHÚ) [online], vhu.sk [dostęp 2024-04-23] (słow.).
- ↑ http://www.kkk.tsk.tr/rutbeler.aspx
- ↑ https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf
- ↑ Łukasz Dziamski , Szkic o najwyższych stopniach wojskowych [online], s. 121 .