Język arabski
Obszar | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących |
225–285 mln | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
| |||||||
Status oficjalny | |||||||
język urzędowy | oraz dodatkowo w | ||||||
Organ regulujący | Akademia Języka Arabskiego | ||||||
UNESCO | 1 bezpieczny↗ | ||||||
Kody języka | |||||||
ISO 639-1 | AR | ||||||
ISO 639-2 | ARA | ||||||
ISO 639-3 | ara | ||||||
IETF | ar | ||||||
Glottolog | arab1395 | ||||||
Ethnologue | ara | ||||||
GOST 7.75–97 | ара 050 | ||||||
SIL | ABV | ||||||
Występowanie | |||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
Język arabski – język z rodziny języków semickich, w której zaliczany jest do grupy języków południowo-zachodnich według klasycznego podziału, bądź grupy języków zachodnich, centralnych według podziału Hetzrona i Voigta[1]. Zapisywany jest alfabetycznym pismem arabskim typu abdżad, od strony prawej do lewej.
Powstanie literackiego języka arabskiego datuje się na VII wiek n.e., co związane jest z narodzinami islamu oraz powstaniem imperium muzułmańskiego. Jest to tak zwany klasyczny język arabski, który przekształcił się następnie w literacki język arabski. Początków języka arabskiego należy jednak upatrywać dużo wcześniej - w VIII wieku p.n.e., a jego rozwój można podzielić na następujące etapy: język protoarabski z dialektami staroarabskimi, arabski klasyczny i arabski literacki[2].
Język protoarabski znany jest z licznych transkrypcji datowanych na okres od VI wieku p.n.e. do VI wieku n.e.. Zachowane inskrypcje pozwalają wydzielić dwa typy dialektów: protoarabskie i staroarabskie. Do zapisu tego języka używano wówczas pisma południowoarabskiego epigraficznego. Wyjątkiem byli Samudejczycy, używający pisma aramejskiego.
Klasyczny język arabski jako język świętej księgi islamu – Koranu oraz język literatury i kultury arabsko-muzułmańskiej odegrał ważną rolę cywilizacyjną. Wraz z ekspansją religii zwiększał się wpływ i zasięg terytorialny samego języka literackiego.
W XIX wieku, w okresie an-Nahdy (odrodzenia Arabów), z języka klasycznego wykształcił się współczesny język arabski (zwany w j. angielskim Modern Standard Arabic, MSA), który stał się instrumentem nowej literatury i kultury arabskiej. Używany jest głównie w formie pisanej, wtórnie w mowie (np. w telewizji). Od klasycznego języka arabskiego różni się niewiele, wyłącznie w zakresie pewnego słownictwa oraz niektórych struktur gramatycznych, uznawanych obecnie za przestarzałe.
Oprócz języka standardowego w krajach arabskich w powszechnym użyciu są dialekty lokalne. Współwystępowanie standardu literackiego i dialektów jako środków komunikacji zarezerwowanych dla różnych sfer społecznych określa się mianem dyglosji[3][4].
Fonologia
[edytuj | edytuj kod]System spółgłoskowy
[edytuj | edytuj kod]Wargowe | Międzyzębowe | Zębowe | Zadziąsłowe | Podniebienne | Miękko- podniebienne |
Języczkowe | Gardłowe | Krtaniowe | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
czyste | faryngalizowane | ||||||||||
Zwarte | Bezdźwięczne | t [t̪] | ṭ [t̪ˁ] | k | q | ʾ [ʔ] | |||||
Dźwięczne | b | d [d̪] | ḍ [d̪ˁ] | ǧ [ʤ] | |||||||
Szczelinowe | Bezdźwięczne | f | ṯ [θ] | s | ṣ [sˁ] | š [ʃ] | ḫ [x] | ḥ [ħ] | h | ||
Dźwięczne | ḏ [ð] | z | ẓ [ðˁ] | ġ [ɣ] | ʿ [ʕ] | ||||||
Nosowe | m | n | |||||||||
Drżące | r | ||||||||||
Półotwarte | w | l | j |
W czasach Mahometa spółgłoski [d̪ˁ] i [ʤ] brzmiały najprawdopodobniej jak [ɮˁ] i [ɟ].
System samogłoskowy
[edytuj | edytuj kod]W języku arabskim występują trzy fonemy samogłoskowe: /æ/ (w transkrypcji a), /i/ i /u/. Krótkie i długie samogłoski są różnymi fonemami. Samogłoska /æ/ jest realizowana jako [ɑ] po spółgłoskach gardłowych i faryngalizowanych. Istnieją dwa dyftongi: /æj/ i /æw/, w języku potocznym często realizowane jako [e:] i [o:].
Sylaba
[edytuj | edytuj kod]W języku arabskim dopuszczalne są pojedyncze spółgłoski nagłosowe i zbitki najwyżej dwóch spółgłosek w śródgłosie i wygłosie. Rozpowszechnione w językach europejskich wyrazy takie jak wstęp są niemożliwe w arabskim.
Akcentowana jest pierwsza od końca długa sylaba. Jeśli wszystkie sylaby są krótkie, akcent pada na pierwszą sylabę.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Struktura wyrazów w języku arabskim opiera się na rdzeniu trójspółgłoskowym i nieciągłych afiksach. Na przykład od rdzenia k-t-b można utworzyć wyrazy takie jak:
- كتاب kitāb „książka”
- كاتب kātib „pisarz”
- مكتوب maktūb „zapisane”
- كتب kataba „on napisał”, także „pisać”.
Język arabski posiada rozbudowany system odmiany czasownika[5]. Istnieją dwa aspekty (dokonany i niedokonany) i pięć trybów: orzekający, przypuszczający, rozkazujący, życzący i energetyczny (używany do podkreślenia pewności, np. jaktubun „on z pewnością pisze”). Podobnie jak w innych językach afroazjatyckich, przedrostki i przyrostki są używane do oznaczenia osoby, liczby i rodzaju.
Poniżej zaprezentowano odmianę czasownika faʿala (robić):
- Czas teraźniejszy
Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba podwójna | Liczba mnoga |
---|---|---|---|
1. | afʿalu | nafʿalu | nafʿalu |
2. (rodzaj męski) | tafʿalu | tafʿalāni | tafʿalūna |
2. (rodzaj żeński) | tafʿalīna | tafʿalāni | tafʿalna |
3. (rodzaj męski) | jafʿalu | jafʿalāni | jafʿalūna |
3. (rodzaj żeński) | tafʿalu | tafʿalāni | jafʿalna |
- Czas przeszły
Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba podwójna | Liczba mnoga |
---|---|---|---|
1. | faʿaltu | faʿalnā | faʿalnā |
2. (rodzaj męski) | faʿalta | faʿaltumā | faʿaltum |
2. (rodzaj żeński) | faʿalti | faʿaltumā | faʿaltunna |
3. (rodzaj męski) | faʿala | faʿalā | faʿalū |
3. (rodzaj żeński) | faʿalat | faʿalatā | faʿalna |
Ponadto, do czasownika mogą dołączać się (postpozycja) zaimki oznaczające dopełnienie, np. ﺭأﻳﻨﺎﻫﻢ raʾaynāhum „my widzieliśmy ich”.
Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki – wyróżniamy mianownik (końcówka -u), dopełniacz (końcówka -i) i biernik (końcówka -a), a także stan konstrukcji (bez końcówki). Istnieją trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Regularna liczba mnoga ma końcówkę -ūn w mianowniku i -īn w dopełniaczu i bierniku. Wiele rzeczowników tworzy jednak liczbę mnogą w sposób nieregularny (łamana liczba mnoga), np. ربّ (rabb) „władca”, ale أرباب (ʾarbāb) „władcy”.
Język arabski odróżnia rzeczowniki określone (z przedrostkiem ʾal, asymilowanym do następujących spółgłosek t, ṯ, d, ḏ, r, z, s, š, ṣ, ḍ, ṭ, ẓ, n) i nieokreślone (z -n po końcówce przypadka). Po końcówce przypadka rodzajnik ʾal występuje w formie l.
Istnieje gramatyczny rodzaj żeński, tworzony przez dodanie do rzeczownika męskiego -at- przed końcówką przypadka lub -a w stanie konstrukcji. Niektóre wyrazy, takie jak fulk „łódź”, šams „słońce”, czy umm „matka”, są rodzaju żeńskiego mimo braku końcówki.
Podstawowy szyk zdania to VSO. Wyraz określający następuje zawsze po wyrazie określanym, tak jak w innych językach semickich, np. kitābu l-muqaddas „Biblia”, dosłownie „księga święta”.
Wybrane zwroty
[edytuj | edytuj kod]- Tak – na‘am – نعم
- Nie – lā – لا
- Dzień dobry – ṣabāḥu l-ḫajri – صباح الخير
- Dobry wieczór – masāʾu l-ḫajri – مساء الخير
- Pokój wam – as-salāmu ‘alaykum – السلام عليكم
- Do widzenia – ma‘a s-salāmati – مع السلامة
- Jak się czujesz? – kayfa ḥāluka (do mężczyzny), kayfa ḥāluki (do kobiety) – كيف حالك
- Witam – marḥaban – مرحبا
- Dziękuję – šukran – شكرا
- Przepraszam – āsifun – آسف
- Jak się nazywasz? – ma (i)smuka? (do mężczyzny), ma (i)smuki? (do kobiety) – „i” nie jest tu wymawiane – ما اسمك
- Nie rozumiem – lā afham – لا أفهم
- Bóg jest wielki – alllah 'akbar – الله أكبر
Liczebniki
[edytuj | edytuj kod]- / ١ – wāḥid – واحد
- / ٢ – iṯnān – إثنان
- / ٣ – ṯalāṯa – ثلاثة
- / ٤ – 'arba‘a – أربعة
- / ٥ – ḫamsa – خمسة
- / ٦ – sitta – ستّة
- / ٧ – sab‘a – سبعة
- / ٨ – ṯamāniya – ثمانية
- / ٩ – tis‘a – تسعة
- / ١٠ – `ašara – عشرة
Dialekty
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Dialekty języka arabskiego, często bardzo różniące się od języka klasycznego, używane są jedynie w mowie. Sporadycznie wykorzystuje się zapis języka mówionego w dramatach, dialogach książkowych czy komiksach. Posługuje się nimi ludność w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. Pomiędzy tymi dialektami występują duże różnice, utrudniające porozumienie osobom pochodzącym z różnych rejonów świata arabskiego. Niekiedy mówi się wręcz o językach arabskich, porównując sytuację do epoki formowania się języków romańskich z lokalnych dialektów łaciny ludowej (patrz dyglosja).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- język arabski rejonu Zatoki Perskiej
- arabizm
- kraje arabskie
- cyfry używane w krajach arabskich
- kaligrafia arabska
- Ibn Manzur
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ J. Danecki: Klasyczny język arabski. Warszawa: 1998, s. 12–14.
- ↑ J. Danecki: Klasyczny język arabski. Warszawa: 1998, s. 19.
- ↑ Charles A. Ferguson , Diglossia, „Word”, 15 (2), 1959, s. 325–340, DOI: 10.1080/00437956.1959.11659702 (ang.).
- ↑ Ernest C. Migliazza , Yanomama Diglossia, [w:] William C. McCormack, Stephen A. Wurm (red.), Approaches to Language: Anthropological Issues, The Hague–Paris: Mouton Publishers, 1978 (World Anthropology), s. 561–580, DOI: 10.1515/9783110800036.561, ISBN 0-202-90073-8, ISBN 90-279-7660-0, ISBN 978-3-11-080003-6 (ang.), zob. s. 561.
- ↑ O języku arabskim. [dostęp 2011-05-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-20)].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona o języku arabskim. staff.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-12)].
- Arabic online (ang.)
- Islam
- Język arabski
- Języki Algierii
- Języki Bahrajnu
- Języki Czadu
- Języki Komorów
- Języki Dżibuti
- Języki Erytrei
- Języki Gibraltaru
- Języki Iraku
- Języki Jordanii
- Języki Kuwejtu
- Języki Libii
- Języki Libanu
- Języki Mauretanii
- Języki Maroka
- Języki Palestyny
- Języki Syrii
- Języki Trynidadu i Tobago
- Języki Omanu
- Języki Kataru
- Języki Arabii Saudyjskiej
- Języki Somalii
- Języki Sudanu
- Języki Zjednoczonych Emiratów Arabskich
- Języki Tunezji
- Języki Jemenu
- Języki Egiptu
- Języki Izraela
- Języki Somalilandu
- Języki Sahary Zachodniej
- Języki Cypru Północnego