سرن
یورپین آرگنائزیشن فور نیوکلیئر ریسرچ Organisation européenne pour la recherche nucléaire | |
---|---|
فائل:CERN official logo.jpg | |
رکن ملکاں | |
تشکیل | ۲۹ ستمبر ۱۹۵۴[۱] |
صدر دفتر | Meyrin، کینٹن جنیوا، سویٹزرلینڈ |
رکنیت | |
سرکاری زبانیں | انگریزی تے فرانسیسی |
صدر کونسل | Sijbrand de Jong[۲] |
Fabiola Gianotti | |
ویب سائٹ | home |
یورپی ادارہ برائے جوہری تحقیق (انگریزی: یورپین آرگنائزیشن فور نیوکلیئر ریسرچ، فرانسیسی: Organisation européenne pour la recherche nucléaire) جس دا مخفف سرن اے تے اسی ناں توں مشہور اے، یورپ دا اک تحقیقی ادارہ اے جس نے 1954ء توں جنیوا وچ ذراتی فزکس دی سب توں وڈی تجربہ گاہ قائم کيتی۔ ایہ تجربہ گاہ جنیوا دے شمال مغربی مضافاتی علاقے وچ فرانس سوئس سرحد اُتے قائم اے۔(46°14′3″N 6°3′19″E / 46.23417°N 6.05528°E) اس وقت اس دے 21 رکن ملکاں نيں۔[۳] اسرائیل پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک اے، جسنوں مکمل رکنیت دتی گئی اے۔[۴] جدوں کہ پاکستان تے ترکی معاون رکن نيں۔
عام طور اُتے سرن دی اصطلاح اس تجربہ گاہ دے لئی استعمال کیتی جاندی اے جس وچ 2013ء تک 608 یونیورسٹیاں و تحقیقی ادارےآں دا،[۵] 2،513 افراد اُتے مشتمل عملہ، 12,313 معاونین عملہ، شاگرد، مہمان سائنسدان تے انجینئرز شریک ہو چکے سن ۔[۶]
تعارف
[سودھو]"سرن تریخ دا سب توں وڈا انسانی معجزہ اے ‘ آپ جے انسانی کوششاں دی معراج دیکھنا چاہندے نيں تاں آپ زندگی وچ اک بار سرن ضرور جائیں‘ آپ حیران رہ جاواں گے لیکن سرن اے کیا؟ سانوں ایہ جاننے توں پہلے کائنات دے چند وڈے حقائق جاننا ہون گے۔
ساڈی کائنات 13ارب 80 کروڑ سال پرانی اے ‘ زمین نوں تشکیل پائے ہوئے پنج ارب سال ہوئے چکے نيں‘ ساڈی کائنات نے اک خوفناک دھماکے توں جنم لیا تھا‘ ایہ دھماکہ بگ بینگ کہلاندا اے ‘ بگ بینگ دے بعد کائنات وچ 350ارب وڈی تے 720 ارب چھوٹی کہکشاواں پیدا ہوئیں‘ ہر کہکشاں وچ زمین توں کئی گنیاوڈے ارباں سیارے تے کھرباں ستارے موجود نيں‘ ایہ کائنات حالے تک پھیل رہی اے ‘ ایہ کتھے تک جائے گی‘ ایہ کِنّی وڈی اے تے اس وچ کِنے بھید چھپے نيں اسيں انسان تمام تر سائنسی ترقی دے باوجود اس دا صرف 4فیصد جاندے نيں‘ کائنات کے96فیصد راز تاحال ساڈے احاطہ شعور توں باہرہیاں۔
یہ96 فیصد نامعلوم وی دو حصےآں وچ تقسیم نيں‘ 44فیصد حصہ اوہ اے جس دے بارے وچ اسيں ایہ جاندے نيں کہ اسيں اسنوں نئيں جانتے‘ سائنس دان اس 44 فیصد حصے نوں ’’ڈارک میٹر‘‘ کہندے نيں‘ ایہ ڈارک میٹر سپر انرجی اے ‘ ساڈا سورج اس انرجی دے سامنے صحرا وچ ذرے دے برابر اے ‘ سائنس دان کائنات دے باقی 52 فیصد نامعلوم دے بارے وچ کہندے نيں اسيں ایہ وی نئيں جاندے کہ اسيں اسنوں نئيں جانتے‘ سانوں کائنات نوں سمجھنے دے لئی اس دی بنیاد سمجھنا ہوئے گی۔
یہ جاننا ضروری اے بگ بینگ کِداں تے کیوں ہويا سی تے اس دے فوری بعد کیہ ہویا سی جس توں کائنات نے جنم لیا ‘ انسان دے پاس ایہ حقیقت جاننے دے لئی دو طریقے نيں‘ اسيں کوئی ایسی ٹائم مشین بناواں جو سانوں 13ارب 80 کروڑ سال پِچھے اس وقت وچ لے جائے جدوں بگ بینگ ہويا تے کائنات وجود وچ آنے لگی‘ ایہ ظاہر اے ممکن نہیں‘ دوسرا طریقہ ‘سائنس دان لیبارٹری وچ ’’بگ بینگ‘‘ کرن تے کائنات دی پیدائش دے پورے عمل دا مشاہدہ کر لیں‘ ایہ طریقہ مشکل اے لیکن ناممکن نئيں چنانچہ سائنس داناں نے 1952ء وچ اس اُتے کم شروع کر دتا۔
اس نادر کم دے لئی جنیواکے مضافات وچ فرنے وچ جگہ تلاش کيتی گئی تے سوئٹزرلینڈ تے فرانس دونے نے مل کے لیبارٹری بنانا شروع کر دی‘ ایہ لیبارٹری سرن کہلاندی اے ‘ ایہ کم دو ملکاں تے چند سو سائنس داناں دے بس دی گل نئيں سی چنانچہ آہستہ آہستہ دنیا دے 38 ملکاں دی 177 یونیورسٹیاں تے فزکس دے تن ہزار پروفیسر اس منصوبے وچ شامل ہوئے گئے‘سائنس داناں نے پہلے حصے وچ زمین توں 100 میٹر تھلے 27کلو میٹر لمبی دھاتی سرنگ بنائی۔
اس سرنگ وچ ایداں دے مقناطیس اتارے گئے جو کشش ثقل توں لکھ گنیاطاقتور نيں‘ مقناطیس دے اس فیلڈ دے درمیان دھات دا 21 میٹر اُچا تے 14 ہزار ٹن وزنی چیمبر بنایا گیا‘ ایہ چیمبر کتنا بھاری اے آپ اس دا اندازہ آئفل ٹاور توں لگیا لیجیے‘ دنیا دے سب توں وڈے دھاتی اسٹرکچر دا وزن 7 ہزار تن سوٹن اے ‘ سرن دا چیمبر اس توں دگنا بھاری اے ‘ اس چیمبر دا اک حصہ پاکستان دے ہیوی مکینیکل کمپلیکس وچ بنا تے اس اُتے باقاعدہ پاکستان دا جھنڈا چھاپا گیا‘ سائنس داناں دے اس عمل وچ چالیس سال لگ گئے‘ ایہ چالیس سال وی اک عجیب تریخ نيں۔
ملکاں دے درمیان اس دوران عداوتاں وی رہیاں تے جنگاں وی ہوئیاں لیکن سائنس دان دشمنی‘ عداوت‘ مذہب تے نسل توں بالاتر ہوئے کے سرن وچ کم کردے رہے‘ ایہ دن رات اس کم وچ مگن رہے‘ سائنس داناں دے اس انہماک توں بے شمار نويں ایجادات سامنے آئیاں مثلاً انٹرنیٹ سرن وچ ایجاد ہويا تھا‘ سائنس داناں کوآپس وچ رابطے تے معلومات دے تبادلے وچ مشکل پیش آ رہی سی چنانچہ سرن دے اک برطانوی سائنس دان ٹم برنرزلی نے 1989ء وچ انٹرنیٹ ایجاد کر ليا ایويں www(ورلڈ وائیڈ ویب) سرن وچ ’’پیدا‘‘ ہويا تے اس نے پوری دنیا نوں جوڑ دتا۔
سٹی اسکین تے ایم آر آئی وی ايسے تجربے دے دوران ایجاد ہوئی ‘ سرن وچ اس وقت وی ایداں دے سسٹم بن رہے نيں جو اندھاں نوں بینائی لُٹیا داں گے‘ اک چھوٹی سی چپ وچ پورے شہر دی آوازاں تمام ڈیٹیلز دے نال ریکارڈ ہوئے جاواں گی‘ اک ایسا سپرالٹرا ساؤنڈ وی مارکیٹ وچ آرہیا اے جو موجودہ الٹرا ساؤنڈ توں ہزار گنیابہتر ہوئے گا ‘ اک ایسا لیزر وی ایجاد ہوئے چکيا اے جو غیر ضروری ٹشوز نوں چھیڑے بغیر صرف اس ٹشو تک پہنچے گا جس دا علاج ہوئے نا اے ‘ اک ایسا سسٹم وی سامنے آ جائے گا جو پورے ملک دی بجلی اسٹور کر لے گا تے سرن دا گرڈ کمپیوٹر وی عنقریب مارکیٹ ہوئے جائے گا‘ ایہ کمپیوٹر پوری دنیا دا ڈیٹا جمع کرلے گا۔
یہ تمام ایجادات سرن وچ ہوئیاں تے ایہ اس بنیادی کم دی ضمنی پیداوار نيں‘ سرن دے سائنس دان اس ٹنل وچ مختلف عناصر نوں روشنی دی رفتار (اک لکھ 86 ہزار میل فی سیکنڈ) توں لگ بھگ اسپیڈ توں اک دوسرے توں ٹکراندے نيں تے فیر تبدیلی دا مشاہدہ کردے نيں‘ ایہ عناصر ایٹم توں ارباں گنیاچھوٹے ہُندے نيں‘ ایہ دنیا دی کسی مائیکرو اسکوپ وچ دکھادی نئيں دیتے‘ سائنس داناں نے 2013ء وچ تجربے دے دوران اک ایسا عنصر دریافت کر ليا جو تمام عناصر نوں توانائی فراہم کردا اے ‘ ایہ عنصر ’’گاڈ پارٹیکل‘‘ کہلایا‘ اس دریافت اُتے دو سائنس داناں پیٹر ہگس تے فرینکوئس اینگلرٹ کونوبل انعام دتا گیا‘ ایہ دنیا دی اج تک دی دریافتاں وچ سب توں وڈی دریافت اے۔
سائنس داناں دا خیال اے مادے دی اس دنیا دا ادھا حصہ غیر مادی اے ‘ ایہ غیر مادی دنیا ساڈی دنیا وچ توانائی دا ماخذ اے ‘ ایہ لوک اس غیر مادی دنیا نوں ’’اینٹی میٹر‘‘ کہندے نيں‘یہ اینٹی میٹر پیدا ہُندا اے ‘کائنات نوں توانائی دیندا اے تے سیکنڈ دے ارباں حصے وچ فنا ہوئے جاندا اے ‘ سرن دے سائنس داناں نے چند ماہ پہلے اینٹی میٹر نوں 17 منٹ تک قابو رکھیا ‘ ایہ کسی معجزے توں کم نئيں تھا‘ ایہ لوک جے ’’اینٹی میٹر‘‘ نوں لمبے عرصے دے لئی قابو کر لیندے نيں تاں فیر پوری دنیا دی توانائی دی ضرورت چند سیکنڈز وچ پوری ہوئے جائے گی‘ دنیا نوں بجلی تے پٹرول دی ضرورت نئيں رہے گی‘سرن اک انتہائی مشکل اورمہنگا براجیکٹ اے تے سائنس دان ایہ مشکل کم پچھلے 68سال توں کر رہے نيں۔[۷]
شمولیت تے مالی امداد
[سودھو]شریک ملک تے بجٹ
[سودھو]1954ء وچ سرن دے قیام دے وقت صرف 12 ملکاں اس دے رکن سن، سرن باقاعدگی توں نويں اراکین نوں قبول کردا رہیا اے۔ تمام نويں اراکین اپنے الحاق دے بعد مسلسل تنظیم وچ رہے نيں، سوائے ہسپانیہ (سپین) تے یوگوسلاویہ دے۔ ہسپانیا پہلی بار 1961ء وچ شامل ہويا، تے 1969ء وچ نکل گیا، 1983ء وچ دوبارہ شمولیت اختیار کيتی۔ یوگوسلاویہ 12 بانی اراکین وچوں سی لیکن 1961ء وچ نکل گیا۔اسرائیل 6 جنوری 2014ء توں مکمل رکن اے۔[۸] پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک۔[۹]
رکن ملک | حیثیت از | شراکت (ملین سی ایچ ایف از 2014) |
شراکت (کل حصہ دے لئی 2014) |
Contribution per capita[note ۱] (CHF/person for 2014) |
---|---|---|---|---|
بانی ارکان[note ۲] | ||||
29 ستمبر 1954 | ۳۰.۵ | ۲.۵% | ۲.۷ | |
29 ستمبر 1954 | ۱۹.۳ | ۱.۶% | ۳.۴ | |
29 ستمبر 1954 | ۱۶۹.۲ | ۱۴.۰% | ۲.۶ | |
29 ستمبر 1954 | ۲۲۲.۹ | ۱۸.۵% | ۲.۸ | |
29 ستمبر 1954 | ۱۸.۰ | ۱.۵% | ۱.۶ | |
29 ستمبر 1954 | ۱۲۶.۲ | ۱۰.۵% | ۲.۱ | |
29 ستمبر 1954 | ۵۰.۶ | ۴.۲% | ۳.۰ | |
29 ستمبر 1954 | ۲۸.۰ | ۲.۳% | ۵.۴ | |
29 ستمبر 1954 | ۲۸.۷ | ۲.۴% | ۳.۰ | |
29 ستمبر 1954 | ۴۰.۰ | ۳.۳% | ۴.۹ | |
29 ستمبر 1954 | ۱۵۲.۶ | ۱۲.۷% | ۲.۴ | |
سانچہ:YUG | 29 ستمبر 1954[۱۳][۱۴] | ۰ | ۰% | ۰ |
منظور اراکین[note ۳] | ||||
1 جون 1959 | ۲۴.۴ | ۲.۰% | ۲.۹ | |
1 جنوری 1983[۱۴][۱۶] | ۹۱.۱ | ۷.۶% | ۲.۰ | |
1 جنوری 1986 | ۱۳.۲ | ۱.۱% | ۱.۳ | |
1 جنوری 1991 | ۱۵.۳ | ۱.۳% | ۲.۸ | |
Error in Template:Dts: '1 جولائی 1991' is an invalid date | ۲۹.۳ | ۲.۴% | ۰.۸ | |
Error in Template:Dts: '1 جولائی 1992' is an invalid date | ۷.۱ | ۰.۶% | ۰.۷ | |
Error in Template:Dts: '1 جولائی 1993' is an invalid date | ۱۱.۳ | ۰.۹% | ۱.۱ | |
Error in Template:Dts: '1 جولائی 1993' is an invalid date | ۵.۵ | ۰.۵% | ۱.۰ | |
سانچہ:BGR | Error in Template:Dts: '11 جولائی 1999' is an invalid date | ۳.۱ | ۰.۳% | ۰.۴ |
6 جنوری 2014[۸] | ۲۲.۱ | ۱.۸% | ۲.۷ | |
رکنیت دے لئی پہلے مرحلے وچ ایسوسی ایٹ اراکین[note ۴] | ||||
15 مارچ 2012[۱۷] | ۱.۰ | ۰.۱% | ۰.۱ | |
ایسوسی ایٹ ارکان | ||||
6 مئی 2015[۱۸] | % | |||
31 جولائی 2015[۱۹] | % | |||
شمولیت دے لئی امیدوار | ||||
11 فروری 2010[۲۰] | ۷.۹ | ۰.۷% | ۰.۴ | |
اراکین دی تعداد، امیدوار تے ایسوسی ایٹ | [۲۱] | ۱,۱۱۷.۳۹۲.۸% |
- ↑ Based on the population in 2014.[۱۰]
- ↑ 12 founding members drafted the Convention for the Establishment of a European Organization for Nuclear Research which entered into force on 29 ستمبر 1954.[۱۱][۱۲]
- ↑ Acceded members become CERN member states by ratifying the CERN convention.[۱۵]
- ↑ Additional contribution from Candidates for Accession and Associate Member States.[۱۵]
سرن دی رکنیت دا تاریخی نقشہ |
---|
|
توسیع
[سودھو]ایسوسی ایٹ ارکان، امیدوار:
ترکی نے 12 مئی 2014ء نوں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔[۲۲]
پاکستان نے 19 دسمبر 2014ء نوں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔[۲۳][۲۴][۲۵]
بین الاقوامی تعلقات
[سودھو]چار ملکاں مبصر دی حیثیت رکھدے نيں:[۲۶]
اس دے علاوہ مندرجہ ذیل مبصرین بین الاقوامی تنظیماں نيں:
سانچہ:Country data UNESCO – از 1954ء سے
یورپی کمیشن – از 1985ء توں
جنر - از 2014ء توں
غیر رکن ملک (with dates of Co-operation Agreements) currently involved in CERN programmes are:
- سانچہ:Country data الجیریا
ارجنٹائن – 11 مارچ 1992
آرمینیا – 25 مارچ 1994
آسٹریلیا – 1 نومبر 1991
آذربائیجان – 3 دسمبر 1997
بیلاروس – 28 جون 1994
بولیویا
برازیل – 19 فروری 1990 تے اکتوبر 2006
کینیڈا – 11 اکتوبر 1996
چلی – 10 اکتوبر 1991
چین – 12 جولائی 1991, 14 اگست 1997 تے 17 فروری 2004
کولمبیا – 15 مئی 1993
کروشیا – 18 جولائی 1991
قبرص – 14 فروری 2006
ایکواڈور
مصر – 16 جنوری 2006
- سانچہ:Country data ایسٹونیا – 23 اپریل 1996
جارجیا – 11 اکتوبر 1996
آئس لینڈ – 11 ستمبر 1996
ایران – 5 جولائی 2001
اردن - 12 جون 2003.[۲۷] MoU with Jordan and SESAME، in preparation of a cooperation agreement signed in 2004.[۲۸]
لتھوانیا – 9 نومبر 2004
مقدونیہ – 27 اپریل 2009[۲۹]
مالٹا – 10 جنوری 2008[۳۰][۳۱]
میکسیکو – 20 فروری 1998
مونٹینیگرو – 12 اکتوبر 1990
مراکش – 14 اپریل 1997
نیوزی لینڈ – 4 دسمبر 2003
پیرو – 23 فروری 1993
سعودی عرب – 21 جنوری 2006
سلووینیا – 7 جنوری 1991
جنوبی افریقہ – 4 جولائی 1992
جنوبی کوریا – 25 اکتوبر 2006.
یوکرین – 2 اپریل 1993
متحدہ عرب امارات – 18 جنوری 2006
ویتنام
سرن نے مندرجہ ذیل ملکاں دے نال سائنسی رابطے قائم کیتے نيں:[۳۲]
حوالے
[سودھو]- ↑ سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا
<ref>
ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتےfoundation
لئی۔ - ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ The boycott movement is losing the battle – for now
- ↑ "A global endeavour". CERN. 15 جولائی 2015. https://web.archive.org/web/20181225154954/http://public-archive.web.cern.ch/public-archive/en/About/Global-en.html. Retrieved on ۱۸ اکتوبر ۲۰۱۹.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ .
- ↑ ۸.۰ ۸.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Rahman, Fazlur. (2013-11-11) Israel مئی become first non-European member of nuclear research group CERN – Diplomacy and Defense Israel News۔ Haaretz. Retrieved on 2014-04-28.
- ↑ فہرست ملکاں بلحاظ آبادی
- ↑ (ستمبر 2005) ESA Convention, 6th, European Space Agency. ISBN 92-9092-397-0.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۱۴.۰ ۱۴.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۱۵.۰ ۱۵.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Quevedo, Fernando (جولائی 2013). "The Importance of International Research Institutions for Science Diplomacy". Science & Diplomacy 2 (3). http://www.sciencediplomacy.org/perspective/2013/importance-international-research-institutions-for-science-diplomacy.
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: سرن |