حرم امام علی
مسجد یا مزارعلی | |
---|---|
کوآرڈینیٹس: 31°59′46″N 44°18′51″E / 31.996111°N 44.314167°Eمتناسقات: 31°59′46″N 44°18′51″E / 31.996111°N 44.314167°E | |
تھاں ٹکانہ | |
قائم | 977 |
شاخ/روایت | شیعہ اسلام ، سنی اسلام |
حضرت علی دا مزار مقدس (عربی: حرم الإمام علي) مسجد علی دے نام توں وی جانا جاندا اے جو عراق دے شہر نجف اشرف وچ واقع اے جو مسلماناں بالخصوص شیعہ اسلام دے پیروکاراں دا تیسرا وڈا مقامِ زیارت اے۔ اس مزار اُتے سالانہ دو کروڑ زائرین آندے نيں۔ شیعہ عقائد دے مطابق[۱] حضرت آدم و حوا تے نوح ؑ انہاں دے پہلو وچ مدفن نيں۔
مذہبی حیثیت
[سودھو]
مشخصات | |
---|---|
تأسیس: | دوسری صدی ہجری |
استعمال: | حرم و روضہ |
محل وقوع: | نجف اشرف (عراق) |
رقبہ: | 13244 اسکوائر میٹر |
موجودہ حالت: | فعال |
معماری | |
معمار: | شیخ بہائی (بنائے اصلی) |
طرز تعمیر: | صفوی |
مرمت: | ستاد بازسازی عتبات عالیات |
امام علی علیہ السلام دا روضہ، امیرالمومنین علی علیہ السلام دے نجف اشرف وچ دفن ہونے دا مقام اے جو تدفین دے بعد سالہا سال تک مخفی سی لیکن اس دے آشکار ہونے دے بعد توں زیارت گاہ وچ تبدیل ہوئے گیا تے طول تاریخ وچ مختلف افراد نے اوہدی تعمیر و توسیع وچ حصہ لیا اے۔
گزشتہ برساں وچ، اس وچ اک وڈا صحن، صحن حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا دے نام توں زیر تعمیر اے جس نے اس روضہ دی مجموعی فضا وچ اک سو چالیس ہزار مربع میٹر دا اضافہ کر دتا اے۔
مخفیانہ تدفین
[سودھو]امیر المومنین علیہ السلام دے بیٹےآں امام حسین ، امام حسین تے محمد حنفیہ نے عبد اللہ بن جعفر دی ہمراہی وچ آپ نوں رات وچ غریین (موجودہ نجف وچ) دے مقام اُتے دفن کرکے قبر نوں مخفی کر دتا۔[۲]
جداں کہ سید بن طاووس تحریر کردے نيں: ایہ مخفی کاری آپ دے دشمناں بنی امیہ تے خوارج دے خوف توں کيتی گئی سی۔ کیونکہ ممکن سی کہ اوہ لوگ آپ دی قبر نوں نبش کر دیندے تے ایہ چیز بنی ہاشم توں انہاں دی جنگ دا سبب بن جاندی تے اس وجہ توں قتل و غارت دا بازار گرم تے وڈے فتنہ دا سبب ہو جاندا۔ اس گل دے پیش نظر کہ آپ نے اپنی پوری زندگی نوں انہاں فتنیاں دی اگ نوں خاموش کرنے دی سعی وچ صرف کر دتا، لہذا ایہ فطری امر اے کہ آپ وصیت کرکے کہ آپ دے انتقال دے بعد اس چیز توں پرہیز کیتا جائے جو جنگ و اختلاف دا سبب بندا ہوئے۔[۳]
قبر امیرالمومنین (ع) دی زیارت کرنے والے ائمہ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: امیرالمومنین دی زیارت
شیعہ ائمہ وچوں چھ اماماں نے نجف وچ امیر المومنین علیہ السلام دی قبر دی زیارت کیتی اے:
زیارت دا ثواب
[سودھو]پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: جس نے وی میری یا علی دی زندگی وچ یا وفات دے بعد زیارت کیتی، تو حق اے میرا خداوند عالم دی ذات اُتے کہ میں روز قیامت اس انسان دی زیارت کراں تے اسنوں اس دے گناہاں توں نجات دلاواں۔[۵]
آنحضرت (ص) نے فرمایا: جس نے وفات دے بعد علی دی زیارت کیتی، اس اُتے جنت واجب اے۔[۶]
امام صادق (ع) نے فرمایا: امیرالمومنین علیہ السلام دی زیارت کرنے والا جدوں دعا کردا اے تو درہاغے آسمانی اس دے لئے کھل جاندے نيں۔[۷]
قبر دا آشکار ہونا
[سودھو]جداں کہ امام جعفر صادق علیہ السلام دے دور وچ بنی امیہ دی قدرت زوال دا شکار ہو چکی سی، لہذا قبر دے مخفی رہنے دا جواز ختم ہو چکيا سی تے اسی وجہ توں تدریجی طور اُتے آپ دی قبر دا مقام لوگاں اُتے آشکار ہوندا چلا گیا۔ چنانچہ صفوان توں روایت نقل ہوئی اے کہ انہاں نے امام صادق علیہ السلام توں اجازت طلب کیتی کہ اوہ کوفہ دے شیعاں نوں اس دے بارے وچ آگاہ کر دین تے امام (ع) نے انہاں نوں مثبت جواب دتا تے انہاں نوں قبر دی مرمت دے لئے کچھ رقم وی عطا فرمائی۔[۸]
روضہ دی تعمیر دا تاریخچہ
[سودھو]امویاں دے زوال تے امام علیہ السلام دی قبر دے مقام دے آشکار ہونے دے نال ہی داود بن علی عباسی (متوفی ۱۳۳ ق۔ھ) نے جدوں اوتھے لوگاں دے ہجوم دا مشاہدہ کیتا تو اس بارے وچ تحقیق کیتی تے جدوں اسنوں اطمینان ہو گیا کہ آپ دے دفن دا مقام ایتھے اے تو اس نے قبر دے اُتے اک لوح رکھی۔ البتہ بنی عباس دی حکومت مستقر ہوئے جانے دے بعد چونکہ علویاں توں انہاں دے روابط تیرہ ہوئے گئے تو آپ دی قبر اسی طرح توں مہجور ہوگئی تے اس اُتے رکھی گئی لوح دا نشان وی مٹ گیا۔ [۹]
ظاہرا پہلی بار ہارون الرشید نے امام علی علیہ السلام دی ضریح نوں سفید پتھراں توں چاروں طرف توں اک ذراع تک تعمیر کرایا۔ (تقریبا سن ۱۷۰ ھ۔ق وچ)[۱۰] تے اس نے حکم دتا کہ آپ دی قبر دے اُتے سرخ گلاں دی اک چادر بچھائی جائے تے ضریح اُتے سبز حبرہ دی چادر چڑھائی جائے۔ جو آپ دے خزانہ وچ ستويں صدی ھجری تک (ستويں صدی ھجری وچ فرحۃ الغری دے مولف دے مطابق) موجود سی۔[۱۱]
متوکل عباسی (متوفی ۲۴۷ ھ ۔ ق) نے جس طرح توں امام حسین علیہ السلام دے روضہ نوں مسمار کرایا، اسی طرح توں نجف وچ موجود عمارت نوں وی اس نابود کرا دتا۔[۱۲] اس دے بعد محمد بن زید داعی (متوفی ۲۸۷ ھ ۔ ق) نے قبر نوں پھر توں تعمیر کرایا تے اس وچ قبہ، دیوار تے چار دیواری تعمیر کرائی جس وچ ستر طاق سن ۔[۱۳]
امیر الحاج عمر بن یحیی بن حسین نسابہ کوفہ وچ طالبیان دے نقیب نے تقریبا سن ۳۳۰ ھ ۔ ق وچ آپ دی قبر نوں پھر توں تعمیر کرایا تے اپنے مال توں اس اُتے قبہ بنوایا۔[۱۴]
اس دے بعد، عضد الدولہ دیلمی (متوفی ۳۷۲ ھ ۔ ق) نے اس اُتے اس طرح توں عمارت تعمیر کرائی جو اس وقت دے حساب توں بے نظیر سی تے اس نے اس دے لئے موقوفات قرار دیتے۔ ایہ عمارت سن ۷۵۳ ھ ۔ ق تک باقی رہی۔ اس سال ایہ عمارت اگ لگنے دی وجہ توں تخریب ہو گئی۔ کہندے نيں اس آتش سوزی وچ امیر المومنین علیہ السلام دے ہتھ دا تحریر کردہ مصحف جو تن جلداں وچ سی، وی جل گیا۔[۱۵] اس عمارت دی تعمیر و مرمت وچ عضد الدولہ دے علاوہ، آل بویہ دے تمام حکم تے وزرائ، حمدانیان تے بعض عباسی (مستنصر عباسی) وی شریک رہ چکے سن ۔[۱۶]
اس دے بعد سن ۷۶۰ ھ ۔ ق وچ تجدید بناء ہوئی تے اس تعمیر نوں کسی خاص شخص دی طرف منسوب نئيں کیتا گیا اے۔ لیکن ظاہرا ایہ ایلخانیان دا کم سی تے دوسرے بوہت سارے سلاطین نے اوہدی تعمیر وچ حصہ لیا سی تے اس وچ روضہ، قبہ تے صحن دی مرمت دا کم شاہ عباس اول کرایا سی [۱۷]
اس دے بعد شاہ صفی نے حرم دے صحن وچ توسیع کرائی۔[۱۸]
جداں کہ سلطان محمد میرزا دے سفر نامہ وچ (سن ۱۲۷۹ ھ ۔ ق دا سفر) ذکر ہويا اے کہ چار دیواری دی تعمیر حاجی محمد حسین خان صدر اصفہانی دے ذریعہ کرائی گئی اے۔ اسی طرح توں اس سفر نامہ وچ ذکر ہويا اے کہ حرم دے قبہ دی اولین تعمیر آل بویہ دے زمانہ ہوئی اے۔ جسنوں صفویہ دے دور وچ ختم کرکے اس اُتے اک بقعہ تعمیر کرایا گیا جو سن (۱۲۷۹ ھ ۔ ق وچ) موجود سی تے جسنوں شاہ عباس صفوی نے شیخ بہائی دے نقشہ دے مطابق تعمیر کرایا سی[۱۹]
نادر شاہ افشار نے حرم دے گنبد، ایوان تے دو میناراں دی طلا کاری کرائی۔[۲۰] ۲۷ آذر ۱۳۹۵ ش مطابق ۱۷ ربیع الاول ۱۴۳۸ ھ ۔ ق وچ نويں گنبد دی طلا کاری دے نال رونمائی کيتی گئی۔[۲۱]
حرم دی معماری
[سودھو]مسجد عمران بن شاہین
[سودھو]ایہ مسجد نجف دی قدیمی ترین مساجد وچوں اک اے جو صحن دے شمالی حصہ وچ واقع اے تے اس وقت اس دا شمار حرم وچ ہوندا اے۔[۲۲]
عمران نے عضد الدولہ حکومت دے خلاف کیتا لیکن انہاں نوں شکست ہوئی۔ شکست دے بعد انہاں نے نذر کیتی کہ جے عضد الدولہ نے انہاں نوں معاف کر دتا تو امیر المومنین علیہ السلام دے حرم وچ اک رواق تعمیر کرن گے۔ عضد الدولہ نے انہاں نوں معاف کر دتا تے عمران نے اپنی نذر نوں پورا کیتا تے چوتھی صدی ہجری دے اواسط وچ رواق تعمیر کرایا۔ ایہ رواق مسجد وچ تبدیل ہوئے گیا تے اس دا داخلی دروازہ باب طوسی توں داخل ہوندے وقت راہرو دے داہنی سمت وچ پڑتا اے۔ ماضی وچ مسجد دا اک تے دروازہ وی سی جو ایوان علماء دے سامنے والے ایوان توں مسجد دی طرف کھلدا سی، لیکن حرم دی تعمیرات وچ تبدیلی دے سبب ایہ جگہ رواق دی حالت توں خارج ہوئے گئی تے مسجد عمران بن شاہین دے نام توں مشہور ہوئے گئی تے سقوط صدام دے وقت تک اسی طرح توں متروکہ سی۔ حالیہ تعمیری سلسلہ وچ ایہ مسجد اک مجلل شبستان دی صورت وچ تعمیر ہوئے چکی اے۔[۲۳]
سید محمد کاظم طباطبایی یزدی کتاب عروۃ الوثقی دے مولف، سید محمد کاظم مقدس، محمد باقر قمی، ورگے بزرگان اس مسجد وچ مدفون نيں۔[۲۴]
مسجد الراس
[سودھو]ایہ مسجد صحن دے مغربی حصہ وچ واقع اے تے رواق دے نال متصل تعمیر کيتی گئی سی تے اس وقت اوہ حرم دی توسیع وچ شامل حصےآں وچ اے۔ اس مسجد دے نام دے سلسلہ وچ دو احتمال پیش کیندے جاندے نيں: [۲۵] اک: اس مسجد دا محل وقوع حضرت دے سرہانے حصہ دے مقابل دی سمت وچ اے۔ امام صادق علیہ السلام توں منقول روایات دی دلالت دے مطابق اس مقام اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر مدفون اے۔
مسجد الخضراء
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: مسجد الخضراء
مسجد الخضراء صحن دے مشرقی حصہ وچ واقع اے تے اس وچ دو دروازے نيں جنہاں وچوں اک اندرون صحن (باب مسلم بن عقیل توں داخل ہوندے ہوئے داہنی طرف تیسرا ایوان) اے تے دوسرا حصہ حرم توں باہر دی طرف اے۔ اس مسجد وچ آیت اللہ خوئی درس دتا کردے سن تے اس وقت انہاں دے مقبرہ (حجرہ نمبر ۳۱) تے مسجد دے درمیان حائل دیوار نوں ختم کر دتا گیا اے تے اوتھے اک جالی نما کھڑکی بنا دتی گئی اے۔
[۲۶]
حسینیہ صحن شریف
[سودھو]ایہ امام باڑہ صحن دے شمالی حصہ وچ واقع اے تے دا دروازہ تیسرے ایوان دی جانب توں شمال مشرقی حصہ دی طرف کھلدا اے۔ اس امام باڑہ نوں سید محسن زینی نے جو نجف دے خیرین وچوں نيں، تعمیر کرایا اے۔ اس مقام نوں زائرین دی استراحت دے لئے بنایا گیا اے، اس وچ وضو خانہ وی بنایا گیا سی سالہا ایہ جگہ اک متروکہ خرابہ دی طرح توں پئی ہوئی سی جسنوں سقوط صدام دے بعد آیت اللہ سیستانی دے زیر نظر مکمل کیتا گیا اے۔[۲۷]
ایوان العلماء
[سودھو]ایہ ایوان رواق دے ضلع شمالی دے وسط وچ واقع اے۔ اس دے اس نام دی وجہ ایتھے بعض بزرگ علمائ دی قبور دا ہونا اے۔[۲۸]
مدرسہ علوم دینی
[سودھو]صحن دے اوپری طبقہ وچ ۵۲ حجرے نيں جس وچ ہر حجرہ صحن دی طرف کھلدا اے تے ہر حجرہ دی پشت اُتے راہرو اے جس دا سلسلہ سیڑھیاں تک جاندا اے۔ انہاں حجراں وچ طلاب دے لئے درس تے رہائش دا انتظام ہويا کردا سی عراقی عوام دے انتفاضہ (۱۳۷۷ ھ ۔ ق) دے بعد بعثی حکومت نے حوزہ علمیہ دی نابودی دی غرض توں انہاں حجریاں توں طلاب نوں نکال دتا تے اس تاریخ دے بعد توں اج تک ایہ حجرے اسی طرح توں خالی پڑے نيں۔[۲۹]
عزاخانہ بکتاشیہ
[سودھو]ایہ عزاخانہ مسجد الراس دے شمال دی جانب تے حرم دے مغربی حصہ وچ واقع اے جس وچ تن دروازے نيں؛ جنہاں وچ دو دروازہ صحن وچ موجود ایواناں دی سمت کھلدا اے تے اک حرم دے باہرمغربی حصہ دی طرف۔[۳۰]
مقام امام صادق علیہ السلام
[سودھو]ایہ مقام مسجد الراس دے قریب تے اس انسان دے کبھے جانب پڑتا اے جو باب الفرج (حرم دے جنوب مغرب وچ) توں حرم وچ داخل ہو رہیا اے۔ روایت وچ نقل ہويا اے کہ امام صادق علیہ السلام جس وقت امیرالمومنین علیہ السلام دی زیارت دے لئے آئے تو آپ نے اس مقام اُتے نماز پڑھی سی۔ اس مقام اُتے تقریبا ۵۰ سال پہلے اک سفید گنبد بنا ہويا سی تے اوہدی وسعت ۱۰۰ میٹر دے برابر سی۔ لیکن اس وقت اس مقام دے بارے وچ کوئی خبر نئيں اے تے ایہ حصہ وی حرم دی توسیع وچ شامل اے۔[۳۱]
موضع الاصبعین
[سودھو]ایہ مقام ضریح وچ امام علیہ السلام دی صورت دے سامنے واقع اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا ہے: اک ظالم بادشاہ جس دا نام مرہ بن قید سی، اک دن اس دے آبائ و اجداد دا ذکر نکل گیا تے اس نے اپنے وڈے بوڑھاں توں انہاں دی داستان سنی تے جدوں انہاں نے اسنوں بتایا کہ انہاں وچوں بوہت سارے جنگ وچ قتل کر دیئے گئے سن تو اس نے انہاں دے قاتلاں دے بارے وچ سوال کیتا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں وچوں اکثر علی بن ابی طالب دے ہتھوں قتل ہوئے نيں۔ تو اس نے علی علیہ السلام دی قبر دے بارے وچ پُچھیا، انہاں نے کہیا کہ نجف وچ اے۔ مرۃ نے دو ہزار دی فوج تیار کیتی تے نجف اُتے حملہ کر دتا۔ عوام نے چھ دن مقابلہ کیتا لیکن انہاں نوں شکست ہوئی تے مرۃ حرم وچ داخل ہو گیا تے اسنوں خراب کرنا شروع کر دتا تے جدوں اس نے چاہیا کہ قبر نوں نبش کرے تو ضریح توں دو انگلیاں شمشیر دی طرح توں باہر نکلاں تے اسنوں دو حصےآں وچ تقسیم وچ کر دتا۔ اس دے بدن دے دونے آدھے حصے اسی وقت سنگ وچ تبدیل ہوئے گئے۔ انہاں دونے پتھراں نوں راستہ دے کنارے اُتے ڈال دتا گیا۔ جسنوں بعد وچ دشمناں نے اوتھے توں ہٹا کے غائب کر دتا۔[۳۲]
حرم دی توسیع
[سودھو]امیرالمومنین علیہ السلام دے روضہ وچ گزشتہ چند برساں توں تعمیر و توسیع دا سلسلہ جاری و ساری اے۔ حرم دے مغربی حصہ وچ تعمیری توسیع نوں حضرت فاطمہ سلام اللہ علیہا دے نام توں منسوب کیتا گیا اے۔ اس صحن وچ حرم دے مغربی حصہ توں لیکے مقام امام سجاد علیہ السلام تک اک بہت وڈا علاقہ شامل اے۔ تے اوہدی تعمیر دا کم ایرانی معماراں دے ذریعہ انجام پا رہیا اے۔ اس پروجیکٹ دے مکمل ہونے دے نال ہی حرم دی مجموعی فضا اک لکھ چالیس ہزار مربع میٹر تک ہوئے جائے گی۔[۳۳]
حوالے
[سودھو]- ↑ al-Qummi, Ja'far ibn Qūlawayh (2008). Kāmil al-Ziyārāt, trans. Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni, Shiabooks.ca Press, 66–67.
- ↑ المفید، الارشاد، صفحہ ۲۷۔۲۸
- ↑ ابن طاووس، فرحۃ الغری، ترجمہ محمد باقر مجلسی، صفحہ ۶۵۔ تے رجوع کریئے: التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۱۷۔
- ↑ التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۷۔
- ↑ ابن قولویہ، کامل الزیارات، صفحہ ۹۱۔
- ↑ السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) صفحہ ۲۶۔ المفید، المقنعۃ، صفحہ ۴۶۲۔
- ↑ السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) صفحہ ۲۶۔ المفید، المقنعۃ، صفحہ ۴۶۲۔
- ↑ التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۷۔
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۰۔
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۱۔
- ↑ ابن طاووس، فرحۃ الغری، ترجمہ محمد باقر مجلسی، صفحہ ۱۲۷۔
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۲۔۴۳
- ↑ التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۲۔
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔۴۵
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔۴۶
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۶۔۴۸
- ↑ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۸۔
- ↑ بریری، نجف در سیزدہ سفر نامہ، صفحہ ۱۶۶۔
- ↑ بریری، نجف در سیزدہ سفر نامہ، صفحہ ۱۶۷۔۱۷۳
- ↑ ابنا نیوز ایجنسی، امیرالمومنین (ع) دے گنبد دی رونمائی ہوئی۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۰۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۱۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۱۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۲۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۳۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۲۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۳۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۴۔
- ↑ علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۶۔
مآخذ
[سودھو]- آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرہیا، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ق، ۱۹۸۶ع۔
- ابن الجوزی، المنتظم فی التاریخ الامم والملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفیٰ عبد القادر عطا، تصحیح: نعیم زرزرو، بیروت، دار الکتب العلمیۃ ۱۴۱۲۔۱۹۹۲ع۔
- ابن طاووس، عبد الکریم بن احمد، فرحۃ الغری فی تعیین قبر امیرالمومنین علی علیہ السلام، ترجمہ: محمد باقر مجلسی، تہران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ ش۔
- ابن قولویہ، جعفر بن محمد بن قولویہ، کامل الزیارات، تحقیق: جواد القیومی، لجنۃ التحقیق، موسسۃ نشر الفقاہۃ، ۱۴۱۷ ق، (مکتبہ اہل بیت (ع) دی سی ڈٰی دے نسخہ دے مطابق، نسخہ دوم ۱۴۳۳ق۔)
- التمیمی، محمد علی جعفر، مدینۃ النجف، النجف، مطبعۃ دار النشر والتالیف، ۱۳۷۲ ق۔
- السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیہ السلام، بیروت: موسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ ق۔ ۱۹۸۶ ع۔
- المفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد، قم: سعید بن جبیر، ۱۴۲۸ق۔
- المفید، المقنعۃ، قم موسسۃ النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ ق۔
- بریری، ابوذر، نجف در سیزدہ سفر نامہ، برشی از سفرنامہ ھای علماء و مشاہیر دورہ قاچار، درفصل نامہ فرہنگ زیارت، سال سوم، شمارہ ۷، تابستان ۱۳۹۰ش۔
- علوی، احمد، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش۔
|
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- ٹُٹے ہوئے جوڑاں آلے صفحے
- امام علی مسجد
- 1500ء وچ مکمل ہونے والیاں مذہبی عمارتاں
- 977ء وچ مکمل ہونے والیاں عمارات
- پندرہویں صدی دی مساجد
- دسویں صدی دیاں مسجداں
- زیارات
- شیعہ اثناعشری
- شیعہ مساجد
- صفوی معماری
- عراق دی مساجد
- عراق دے سیاحتی مقامات
- عراق وچ مزارات
- عربی طرز تعمیر
- مزار نوح
- نجف
- نجف وچ شیعہ زیارتگہاں
- شیعہ ائمہ دے روضے
- شیعاں دے مذہبی مقامات
- حرم امام علی
- امام علی
- نجف دیاں تریخی عمارتاں
- مخصوص احکم والے مقامات
- مخصوص اعمال والے مقامات
- مسیتاں