فضل الله نوری
فضل الله نوری | |
---|---|
جم | 27 نومبر 1843
|
وفات | 31 جولائی 1909 (66 سال) |
وجہ وفات | پھانسی |
طرز وفات | سزائے موت |
شہریت | |
مذہب | اسلام |
مکتب فکر | شیعہ |
عملی زندگی | |
استاذ | میرزا حسن شیرازی |
تلمیذ خاص | آیت اللہ خمینی |
پیشہ | سیاست دان |
ترمیم |
شیخ فضل اللہ بن عباس مازندرانی( ۲۴ دسمبر 1843 – ۳۱ جولائی ۱۹۰۹) جنہاں نوں فضل اللہ نوری وی کہیا جاندا اے، ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ قاجار ایران کےاک شیعہ عالم دین سن جو اخوانی شیعیت دے بانی سمجھے جاندے نيں۔ نوری اک امیر درباری عالم سن جو شاہی خاندان دی شادیاں تے معاہدےآں دے ذمہ دار سن ۔ آپ دولت منداں دی وقف کردہ املاک نوں سنبھالنے تے مذہبی چنداں دے انتظام دی وجہ توں کافی شاہانہ زندگی بسر کردے سن ۔ [۱] ایران وچ برپا ہونے والے ایشیا دے پہلے جمہوری انقلاب وچ اک متنازعہ سیاسی شخصیت دے طور اُتے انہاں نے شاہی دربار دے ماحول دے مطابق اپنا سیاسی موقف تبدیل کيتا۔ پنجويں قاجار بادشاہ مظفرالدین شاہ دی زندگی وچ آپ نے جمہوری تحریک دا نال دتا کیونجے بادشاہ نے جمہوری اصلاحات دے مطالبات نوں تسلیم کيتا تے سیاسی اختیارات پارلیمنٹ نوں دینے اُتے رضامندی ظاہر کیتی۔ اُتے انہاں دی موت دے بعد ایہ محسوس کردے ہوئے کہ نويں بادشاہ محمد علی شاہ قاجار نے پارلیمنٹ نوں بند کرنے تے قرون وسطیٰ دی بادشاہی مطلق العنانیت دی طرف پرتن دا ارادہ کيتا اے، آپ جمہوریت دے خلاف ہو گئے۔ [۲]آپ نے شاہ دے نال مل کے جدید پارلیمانی نظام دے خلاف شدید پروپیگنڈہ کيتا تے جدید معاشرے دے تحریری آئین نوں مذہبی فقہ توں خلط کرنا شروع کر دتا تے کہیا کہ اسلام دے مطابق فرد واحد نوں مطلق العنان حاکم ہونا چاہئیے، قوانین بنانے دا حق دربار دے علماء دے پاس ہونا چاہئیے تے پارلیمنٹ ( مجلس ) دا کردار بادشاہ دے مشیراں دا ہونا چاہئیے۔ [۳] [۴] انہاں نے شاہ دے نال مل کے پارلیمنٹ دے ارکان تے جمہوریت نواز علماء نوں قتل کرایا جس دے نتیجے وچ انقلاب دی کامیابی دے بعد شیخ ابراہیم زنجانی دی سربراہی وچ قائم ہونے والی عدالت نے غداری دے الزام وچ انہاں نوں پھانسی دی سزا سنائی۔ اسنوں توپخانہ چوک وچ اک ہجوم دے سامنے پھانسی دے دتی گئی۔ [۵]
مڈھلا جیون
[سودھو]آپ ملا عباس کجوری دے بیٹے سن ۔ کجور تے تہران وچ ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد شیخ فضل اللہ عراق چلے گئے جتھے انہاں نے اک ممتاز شیعہ عالم مرزا حسن شیرازی توں تعلیم حاصل کيتی۔ تہران واپس آنے دے بعدانہاں نے اک ممتاز عالم دین دے طور اُتے پہچان بنائی تے شاہی دربار دے نیڑے ہو گئے۔ تاجر تے دربار دے عہدیدار اپنے قانونی مقدمات دے تصفیہ دے لئی انہاں توں رجوع کيتا کردے سن ۔ انہاں نے کچھ کتاباں تے رسالے وی تصنیف کيتے۔ [۶]
۱۸۸۰ دی دہائی وچ قاجار حکومت کیتی طرف توں غیر ملکی تاجراں نوں ودھدی ہوئی کاروباری رعایت دے جواب وچ فضل اللہ نوری سیاست وچ آ گئے۔ اپنے استاد مرزا شیرازی دے فتوے دی تشہیر وچ کردار ادا کيتا۔ [۶]
جمہوریت دے خلاف پروپیگنڈا تے مراجع دا جواب
[سودھو]اساس این مجلس محترم مقدس بر امور مذکور مبتنی است. بر هر مسلمی سعی و اهتمام در استحکام و تشیید این اساس قویم لازم، و اقدام در موجبات اختلال آن محاده و معانده با صاحب شریعت مطهره علی الصادع بها و آله الطاهرین افضل الصلاه و السلام، و خیانت به دولت قوی شوکت است.الاحقر نجل المرحوم الحاج میرزا خلیل قدس سره محمد حسین، حررّہ الاحقر الجانی محمد کاظم الخراسانی، من الاحقر عبدالله المازندرانی [۱۰]
’’پارلیمنٹ دی بنیاد اسلام دے اصولاں اُتے رکھی گئی اے، لہٰذا ہر مسلمان اُتے فرض اے کہ اوہ اس دی حمایت کرے۔ تے جو لوک اسےناکام بنانے دی کوشش کردے نيں، انہاں کایہ عمل شریعت دے منافی اے ۔‘‘- مرزا حسین تہرانی، محمد کاظم خراسانی، عبداللہ مازندرانی۔
جمہوری تحریک دے آغاز وچ شیخ فضل اللہ نوری نجف دے مراجع تقلید دی حمایت کردے رہے۔ اُتے جدوں نويں بادشاہ محمد علی شاہ قاجار نے جمہوریت نوں ختم کرنے تے فوجی تے غیر ملکی حمایت توں اپنی مطلق العنان حکومت دوبارہ قائم کرنے دا فیصلہ کیا، تاں شیخ فضل اللہ نے انہاں دا نال دینا شروع کر دتا۔ [۲]
دراں اثنا نويں بادشاہ نے سمجھ لیا سی کہ اوہ شاہ توں وفاداری دے ناں اُتے آئینی جمہوریت نوں ختم نئيں کر سکدے نہ اس طرح پرانا دور واپس لا سکدے نيں، اس لئی انہاں نے مذہب دا کارڈ استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ [۱۱] نوری اک امیر تے اعلیٰ درجے دے درباری سن ۔ [۱] انہاں نے پارلیمنٹ دے ادارے دی بنیاداں نوں نشانے اُتے رکھ لیا۔ انہاں نے اپنے پیروکاراں نوں نال لے کے ۲۱ جون ۱۹۰۷ نوں شاہ عبدالعظیم دے مزار اُتے دھرنا شروع کر دیاجو ۱۶ ستمبر ۱۹۰۷ تک جاری رہیا۔ اپنے ایجنڈے نوں اگے ودھانے دے لئی مذہب دے تصور نوں اک مکمل ضابطہ حیات دے طور اُتے پیش کیاجس وچ جدید دور دے ہر سوال دا جواز پہلے توں موجود سی۔ انہاں نے کہیا کہ جمہوریت "کیمسٹری، فزکس تے غیر ملکی زباناں دی تعلیم" دی اجازت دے گی، جس دے نتیجے وچ الحاد پھیلے گا۔ [۱۲] اپنی گلاں نوں ملک دے گوشہ و کنار تک پہنچانے دے لئی انہاں نے اک پرنٹنگ پریس خریدیا اوراک اخبار "روزنامہ شیخ فضل اللہ" شروع کيتا تے چھوٹے چھوٹے کتابچے شائع کيتے۔ [۱۳] اس دا خیال سی کہ حکمران خدا دے علاوہ کسی ادارے دے سامنے جوابدہ نئيں اے تے لوکاں نوں اختیارات نوں محدود کرنے یا بادشاہ دے طرز عمل اُتے سوال اٹھانے دا کوئی حق نئيں اے۔ انہاں نے اعلان کيتا کہ جمہوری طرز حکومت کیتی حمایت کرنے والے بے ایمان تے بدعنوان تے مرتد نيں۔ [۱۴] انہاں نے سوانیاں دی تعلیم دی شدید مخالفت کيتی تے کہیا کہ کُڑیاں دے اسکول بدکاری دے اڈے نيں۔ [۱۵] اس دے نال نال انہاں نے جدید صنعت دے لئی فنڈز مختص کرنے، جدید طرز حکمرانی، اقلیتاں دے لئی مساوی حقوق تے آزادی صحافت دی وی مخالفت کيتی۔ انہاں دا مننا سی کہ لوک مویشی نيں، لیکن کھلا تضاد ایہ اے کہ اوہ انہاں مسلم بھائیاں نوں بیدار وی کرنا چاہندے سن ۔ [۱۶]
جمہوریت مخالف مولویاں نے لوکاں نوں تشدد اُتے وی اکسایا تے پارلیمنٹ دے باہر جلسہ کردے ہوئے نوری گروپ دے اک مولوی نے کہیا کہ پارلیمنٹ دے نیڑے جانا زنا، چوری تے قتل توں وی وڈا گناہ اے۔ [۱۷] زنجان وچ ملیا قربان علی زنجانی نے چھ سو غنڈےآں دی اک فوج نوں جمع کيتا جنہاں نے جمہوریت دے حامی تاجراں دی دکاناں لوٹ لاں تے کئی دناں تک شہر اُتے قبضہ کر کے نمائندے سعد السلطنہ نوں قتل کر دتا۔ [۱۸] نوری صاحب نے جمہوریت دے حامیاں نوں ہراساں کرنے دے لئی جرائم پیشہ گروہاں نال رابطہ کر کے کرائے دے غنڈےآں نوں بھرتی کيتا۔ ۲۲ دسمبر ۱۹۰۷ نوں نوری اک ہجوم دی قیادت کردے ہوئے توپخانہ اسکوائر دی طرف گئے تے تاجراں اُتے حملہ کيتا تے دکاناں نوں لُٹ لیا۔[۱۹] بادشاہ تے جاگیرداراں توں نوری دے تعلقات نے انہاں دے جنون نوں ہور تقویت دی۔ حتیٰ کہ انہاں نے مدد دے لئی روسی سفارت خانے نال رابطہ کيتا تے انہاں دے آدمیاں نے مسیتاں وچ جمہوریت دے خلاف تقریراں کاں، جس دے نتیجے وچ افراتفری پھیل گئی۔ [۲۰] اس معاملے وچ آخوند خراسانی توں مشورہ کيتا گیا تے ۳۰ دسمبر ۱۹۰۷ نوں اک خط وچ تِناں مراجع نے کہیا: [۲۱]چون نوری مخل آسائش و مفسد است، تصرفش در امور حرام است.پر، نوری نے اپنی سرگرمیاں جاری رکھن تے چند ہفتےآں بعد آخوند خراسانی تے باقی دو مراجع نے انہاں نوں تہران توں کڈے جانےکا فتویٰ دے دتا: [۲۳]محمد حسین (نجل) میرزا خلیل، محمد کاظم خراسانی، عبدالله مازندرانی [۲۲]
"چونکہ نوری مصیبت تے فتنہ دا باعث اے، اس لئی اس دا کسی وی معاملے وچ دخل دینا حرام اے۔"- مرزا حسین تہرانی، محمد کاظم خراسانی، عبداللہ مازندرانی۔
رفع اغتشاشات حادثه و تبعید نوری را عاجلاً اعلام.الداعی محمد حسین نجل المرحوم میرزا خلیل، الداعی محمد کاظم الخراسانی، عبدالله المازندرانی [۲۴]
"امن بحال کرن تے نوری نوں جلد از جلد شہر بدر کرن۔"- مرزا حسین تہرانی، محمد کاظم خراسانی، عبداللہ مازندرانی۔
جہاں تک نوری دے استدلال دا تعلق اے، آخوند خراسانی نے شاہ عبدالعظیم دے مزار اُتے لگے ہوۓ مجمعے دی سب ایرانیاں اُتے اپنی راۓ تھوپنے دی کوشش دا الزامی رد کردے ہوۓ کہیا کہ اوہ "بہارستان چوک اُتے موجود پارلیمنٹ" دی حمایت کردے نيں۔ [۲۵]
"شیعہ عقیدہ دے مطابق صرف امام معصوم نوں حکومت کرنے، لوکاں دے معاملات چلانے، مسلم معاشرے دے مسائل نوں حل کرنے تے اہم فیصلے کرنے دا حق حاصل اے۔ جداں کہ انبیاء علیہم السلام دے زمانے وچ سی یا امیر المومنین علی علیہ السلام دی خلافت دے زمانے وچ سی تے جداں کہ امام مہدی علیہ السلام دے ظہور تے واپسی دے وقت ہوئے گا۔ جے سیاسی ولایت مطلقہ معصوم دے علاوہ کسی دے پاس ہوئے تاں ایہ غیر اسلامی حکومت ہوئے گی۔ چونکہ ایہ غیبت دا زمانہ اے، اس لئی دو طرح دی غیر اسلامی حکومتاں ہو سکدیاں نيں: پہلی نسبتاً عادلانہ جمہوریت جس وچ لوکاں دے معاملات ایماندار تے پڑھے لکھے لوکاں دے ہتھ وچ ہاں تے دوسری ظالم حکومت کہ جس وچ اک آمر نوں مطلق اختیارات حاصل ہُندے نيں۔ لہٰذا شریعت تے عقل دونے دی رو توں عدل ظلم توں بہتر اے۔ انسانی تجربے تے محتاط غور و فکر توں ایہ گل واضح ہو گئی اے کہ جمہوریت ریاست دے جبر نوں کم کردی اے تے چھوٹی برائی نوں ترجیح دینا واجب اے۔"
- محمد کاظم خراسانی
فارسی: سلطنت مشروعه آن است کہ متصدی امور عامه ی ناس و رتق و فتق کارهای قاطبه ی مسلمین و فیصل کافه ی مهام به دست شخص معصوم و موید و منصوب و منصوص و مأمور مِن الله باشد مانند انبیاء و اولیاء و مثل خلافت امیرالمومنین و ایام ظهور و رجعت حضرت حجت، و جے حاکم مطلق معصوم نباشد، آن سلطنت غیرمشروعه است، چنان کہ در زمان غیبت است و سلطنت غیرمشروعه دو قسم است، عادله، نظیر مشروطه کہ مباشر امور عامه، عقلا و متدینین باشند و ظالمه و جابره است، مثل آنکه حاکم مطلق یک نفر مطلق العنان خودسر باشد. البته به صریح حکم عقل و به فصیح منصوصات شرع «غیر مشروعه ی عادله» مقدم است بر «غیرمشروعه ی جابره». و به تجربه و تدقیقات صحیحه و غور رسی های شافیه مبرهن شده که نُه عشر تعدیات دوره ی استبداد در دوره ی مشروطیت کمتر میشود و دفع افسد و اقبح به فاسد و به قبیح واجب است.[۳۰]
- محمد کاظم خراسانی
آخوند دے نزدیک "جداں کہ شریعت مقدسہ تے مذہب دی تعلیمات توں واضح اے "، اک اسلامی حکومت صرف معصوم امام ہی تشکیل دے سکدے نيں۔[۳۱] آقا بزرگ تہرانی دے بقول آخوند خراسانی کہندے سن کہ جے کسی وی دور وچ صحیح معنےآں وچ اسلامی حکومت دے قیام دا امکان ہوئے تاں خدا امام زمانہ دی غیبت نوں ختم کردے گا۔ اس لئی آخوند نے فقیہ دی حکومت دے خیال نوں باطل قرار دتا۔[۳۲] آخوند دے مطابق شیعہ فقہا نوں جمہوری اصلاحات دی حمایت کرنی چاہیے۔ اوہ اجتماعی عقل نوں فردی عقل اُتے ترجیح دیندے نيں تے فقیہ دے کردار نوں اک مومن دے ذاتی زندگی دے معاملات وچ مذہبی رہنمائی فراہم کرنے تک محدود سمجھدے نيں۔ [۳۳] اوہ جمہوریت دی تعریف اک ایداں دے نظام حکمرانی دے طور اُتے کردے نيں جو ریاست دے سربراہ تے سرکاری ملازمین اُتے کلی "حدود تے شرائط" نافذ کردا اے تاکہ اوہ انہاں حداں دے اندر کم کرن جو قوم دے ہر فرد دے لئی یکساں ہون۔ آخوند دا خیال اے کہ جدید سیکولر قوانین روايتی مذہب دی حفاظت کردے نيں۔ اوہ اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ مذہبی احکام تے مذہب دے دائرہ توں باہر دے قوانین دونے ہی "ریاستی استبداد" دا مقابلہ کردے نيں۔[۳۴] آئین سازی دا تصور "انساناں دی موروثی تے فطری آزادیاں" دے دفاع دے اصول اُتے قائم اے اوراس دے برعکس مطلق طاقت مطلق بدعنوانی دا موجب بن دے قوم دی صلاحیتاں دے بھرپور اظہار دا راستہ بند کر دیندی اے۔ [۳۵]
نوری نے شریعت دی تشریح اپنی انا تے تنگ نظری دی بنیاد اُتے کی، جدوں کہ آخوند خراسانی گہری ہمہ جانبہ تحقیق دے بعد کوئی رائے قائم کردے تے معاشرے وچ مذہب توں وابستگی نوں اک فرد یا اک تشریح دی پیروی توں بالاتر سمجھدے سن ۔ [۳۶] جوری نے شریعت نوں اک جدید معاشرے دے تحریری آئین دے نال خلط ملط کیا، لیکن آخوند خراسانی دونے دے فرق تے دائرہ کار نوں سمجھدے سن ۔ [۳۷]
سزاۓ موت
[سودھو]به عموم ملت ایران، حکم خدا را اعلام می داریم، الیوم همت در دفع این سفاک جبار، و دفاع از نفوس و اعراض و اموال مسلمین از اهم واجبات، و دادن مالیات به گماشتگان او از اعظم محرمات، و بذل جهد و سعی بر استقرار مشروطیت به منزله جہاد در رکاب امام زمان ارواحنا فداه، و سر موئی مخالفت و مسامحه به منزله خذلان و محاربه با آن حضرت صلوات الله و سلامه علیه است. اعاذ الله المسلمین من ذلک. انہاں شا الله تعالیٰ16 جولائی ۱۹۰۹ نوں شاہ نوں معزول کر دتا گیا تے جمہوریت بحال ہوئی۔ نوری نوں گرفتار کيتا گیا، مقدمہ چلایا گیا تے " بدعنوانی تے بغاوت" دا مجرم ثابت ہونے اُتے سزاۓ موت سنیا دتی گئی۔ [۵]الاحقر عبدالله المازندرانی، الاحقر محمد کاظم الخراسانی، الاحقر نجل الحاج میرزا خلیل [۳۹]
"ایرانی قوم دی شرعی ذمہ داری ایہ اے: اج اس ظالم غاصب نوں نیست و نابود کرنے دی کوشش کرنا تے مسلماناں دی جان، مال تے عزت دی حفاظت کرنا سب توں وڈا واجب اے۔ اس حکومت دے افسراں نوں ٹیکس دینا گناہ کبیرہ اے۔ جمہوریت دی بحالی دے لئی کم کرنا اِنّا ہی چنگا اے جِنّا امام مہدی دے مقصد دے لئی لڑنا تے آئین دی مخالفت کرنا انہاں دے لشکر توں نکل جانے دے مترادف اے۔ خدا اسيں سب دی مدد کرے۔"- مرزا حسین تہرانی، محمد کاظم خراسانی، عبداللہ مازندرانی۔
ہور ویکھو
[سودھو]- ایران دا جمہوری انقلاب
- محمد کاظم خراسانی
- مرزا حسین تہرانی
- عبداللہ مازندرانی
- محمد حسین نائینی
کتابیات
[سودھو]- (مارچ 2015) Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani. Syracuse, NY: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3388-4. OCLC 931494838.
- Hermann, Denis (1 مئی 2013). "Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement". Middle Eastern Studies 49 (3): 430–453. doi: . ISSN 0026-3206. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00263206.2013.783828.
- احمد کسروی, Tārikh-e Mashruteh-ye Iran (تریخ مشروطهٔ ایران) (History of the Iranian Constitutional Revolution), in Persian, 951 p. (Negāh Publications, Tehran, 2003), ISBN [[Special:BookSources/964-351-138-3. Note: This book is also available in two volumes, published by Amir Kabir Publications in 1984. Amir Kabir's 1961 edition is in one volume, 934 pages.
- Ahmad Kasravi, History of the Iranian Constitutional Revolution: Tārikh-e Mashrute-ye Iran, Volume I, translated into English by Evan Siegel, 347 p. (Mazda Publications, Costa Mesa, California, 2006). ISBN [[Special:BookSources/1-56859-197-7
حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۵.
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ Arjomand, Said Amir (16 Nov 1989). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran (in English). Oxford: Oxford University Press. pp. 50–52. ISBN 978-0-19-504258-0. سائیٹ غلطی:Invalid
<ref>
tag; name ":2" defined multiple times with different content - ↑ Farzaneh 2015, p. 201.
- ↑ Jahanbegloo, Ramin (2004). Iran: Between Tradition and Modernity. Lexington Books. p. 82. ISBN 978-0-7391-0530-6.
- ↑ ۵.۰ ۵.۱ Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions by Ervand Abrahamian, University of California Press, 1999 p. 24
- ↑ ۶.۰ ۶.۱ Martin, Vanessa. "NURI, Ḥājj Shaikh FAŻL-ALLĀH – Encyclopaedia Iranica" (in en). http://www.iranicaonline.org/articles/nuri-fazl-allah. Retrieved on 2017-11-14. سائیٹ غلطی:Invalid
<ref>
tag; name ":1" defined multiple times with different content - ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۷۳–۱۷۴.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. 173–174.
- ↑ Bayat, Mangol (1991). “Iran's First Revolution: Shi'ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909”. Studies in Middle Eastern History. Oxford, New York: Oxford University Press. p. 181. ISBN 978-0-19-506822-1.
- ↑ محسن کدیور، ”سیاست نامه خراسانی“، ص۱۶۹، طبع دوم، تہران سنه ۲۰۰۸ء
- ↑ Arjomand, Said Amir (16 نومبر 1989). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford: Oxford University Press. pp. 48–49. ISBN 978-0-19-504258-0.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۶.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۷.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۸.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۹.
- ↑ Arjomand, Said Amir (16 نومبر 1989). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford: Oxford University Press. p. 51. ISBN 978-0-19-504258-0.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۹۳.
- ↑ ۱۸.۰ ۱۸.۱ Farzaneh 2015, pp. ۱۶۰.
- ↑ Farzaneh 2015, p. ۲۰۵.
- ↑ Bayat, Mangol (1991). “Iran's First Revolution: Shi'ism and the Constitutional Revolution of 1905-1909”. Studies in Middle Eastern History. Oxford, New York: Oxford University Press. p. 182. ISBN 978-0-19-506822-1.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. 212.
- ↑ محسن کدیور، ”سیاست نامه خراسانی“، ص۱۷۷، طبع دوم، تہران سنه ۲۰۰۸ء
- ↑ Hermann 2013, pp. 437.
- ↑ محسن کدیور، ”سیاست نامه خراسانی“، ص١٨٠، طبع دوم، تہران سنه ۲۰۰۸ء
- ↑ Farzaneh, Mateo Mohammad (2015). “The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani”. Syracuse, New York: Syracuse University Press. p. 203. ISBN 978-0-8156-5311-0.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۵۲.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۵۹.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۶۱.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. 162.
- ↑ محسن کدیور، ”سیاست نامه خراسانی“، ص ۲۱۴-۲۱۵، طبع دوم، تہران سنه ۲۰۰۸ء
- ↑ Hermann 2013, pp. ۴۳۴.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۲۲۰.
- ↑ Hermann 2013, pp. ۴۳۶.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۶۶.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۱۶۷.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۲۰۰.
- ↑ Farzaneh 2015, pp. ۲۰۱.
- ↑ Hermann 2013, pp. ۴۴۶.
- ↑ محسن کدیور، ”سیاست نامه خراسانی“، ص ۲۱۰، طبع دوم، تہران سنه ۲۰۰۸ء
- CS1 maint: Date and year
- CS1 maint: English language specified
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 1843 دے جم
- 27 نومبر دے جم
- 1909 دیاں موتاں
- 31 جولائی دیاں موتاں
- صفحات مع خاصیت P1066
- صفحات مع خاصیت P802
- مضامین جنہاں وچ فارسی بولی دا متن شامل اے
- سزائے موت یافتہ ایرانی شخصیتاں
- ایران توں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
- ۱۹۰۹ دیاں موتاں
- ۱۸۴۳ دے جم
- ایرانی اسلام پسند
- مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے